Warning: Methods with the same name as their class will not be constructors in a future version of PHP; vBulletinHook has a deprecated constructor in ..../includes/class_hook.php on line 27
Có gì trong âm thanh âm nhạc ? [Lưu trữ] - Diễn đàn nhạc cổ điển Việt Nam (Vương Quốc Nhạc Cổ Điển)

PDA

View Full Version : Có gì trong âm thanh âm nhạc ?



sacroyant
24-10-2010, 01:58
Trong chủ đề này tôi trình bày những đặc điểm của âm thanh âm nhạc bằng ngôn ngữ bình dân với ý định gợi mở hướng tiếp cận cho những bạn không chuyên môn nhạc, nhưng ưa thích và đang tìm đến với nhạc không lời.


Nghệ thuật âm nhạc được xây dựng dựa trên chất liệu cơ bản là âm thanh âm nhạc.

Mỗi nốt nhạc vang lên, đập vào thính giác người nghe đều mang theo ít nhất 4 đặc tính : cao độ, trường độ, cường độ và âm sắc. Cao độ là tính trầm hay bổng. Trường độ là tính dài hay ngắn. Cường độ là tính mạnh hay yếu. Âm sắc là tính trong hay đục, phản ánh sắc thái đặc thù của âm thanh và phụ thuộc vào loại nhạc cụ. Âm sắc cho phép người nghe nhận biết nhạc cụ nào đang chơi. Chẳng hạn khi nghe một âm thanh, bạn biết nó phát ra từ violon chứ không phải flute, đó là nhờ âm sắc mà violon tạo ra khác hẳn âm sắc đến từ flute.

Những nhạc cụ khác nhau còn có những kỹ thuật đặc thù để tạo ra nhiều hiệu ứng âm thanh khác nhau, chẳng hạn với đàn guitar người chơi có thể dùng các kỹ thuật nhún, nhấn, láy... Đấy là áp dụng cho một nốt riêng lẻ, còn khi chuyển tiếp giữa hai hay nhiều nốt liền nhau thì có các kỹ thuật rải, luyến, vuốt...

Trong văn chương, nhiều từ ghép lại thành câu văn, nhiều câu văn ghép thành đoạn văn. Tương tự thế, mỗi nốt nhạc giống như một từ, nhiều nốt nhạc ghép lại tạo thành câu nhạc, nhiều câu nhạc ghép thành đoạn nhạc. Các câu nhạc trong một đoạn nhạc thường được phân cách nhờ những khoảng dừng, gọi là quãng lặng. Mỗi câu nhạc được người soạn nhạc kết hợp lại từ những nốt nhạc đơn lẻ theo một trật tự mà với ông ta có ý nghĩa biểu hiện một nội dung hay một ý tưởng nào đó. Cấu trúc của câu nhạc làm nên đường nét giai điệu, nên cũng gọi là nét nhạc, hay hành âm.

Nói đến giai điệu là nói đến chiều dọc của câu nhạc, nói đến hợp âm là nói đến bề ngang của câu nhạc. Tính chất của câu nhạc có được một phần dựa trên tính chất của những nốt nhạc cấu trúc thành nó.

Các nốt nhạc trong một câu nhạc có thể được sắp xếp theo trật tự cao độ đi lên hoặc đi xuống, điều này tạo ra chiều hướng cho dòng giai điệu. Nếu bạn nghe một giai điệu mà cao độ các nốt giảm dần, bạn sẽ có cảm giác buông thả, lắng sâu. Ngược lại, một giai điệu mà các nốt có cao độ tăng dần sẽ gây cảm giác trỗi dậy, vươn tới. Có giai điệu khi lên khi xuống chơi vơi khiến người nghe nghĩ tới sông nước bồng bềnh, hay mây trời lãng đãng... Nghe sonata Moonlight của Beethoven, bạn sẽ bắt gặp những nét nhạc đều đều, với các nốt nhạc liền nhau ít biến đổi về cao độ, gây ra cảm giác mênh mang, mông lung như ánh trăng loang trên mặt hồ mờ sương vậy.

Nếu khi mở đầu câu nhạc là các nốt có trường độ dài, nhưng càng về cuối câu nhạc, trường độ của mỗi nốt càng ngắn đi, điều ấy tạo ra tính chất xô đẩy, dồn nén cho nét nhạc. Ngược lại, nếu mở đầu câu nhạc là những nốt có trường độ ngắn, sau đó là các nốt có trường độ ngày càng dài hơn, điều này sẽ mang lại cho nét nhạc tính chất giãn cách, lan tỏa. Tôi tạm gọi đây là tính dàn trải của giai điệu.

Sự kết hợp giữa tính dàn trải và chiều hướng của giai điệu có thể phát sinh ra những liên tưởng muôn hình muôn vẻ. Ai từng nghe cô Nguyễn Thanh Thủy đánh đàn tranh bài "Trường tương tư", sẽ thấy rõ điều này qua những nét nhạc liên tục chuyển đổi khi khoan khi nhặt, có lúc cao độ đang hướng lên cao tự nhiên rơi tuột xuống thấp, y như những biến động trong cõi lòng đang bâng khuâng chùng chình luyến nhớ.

Liên quan đến cường độ, nét nhạc có thể mạnh hoặc yếu, có thể bắt đầu mạnh rồi yếu dần, hoặc ngược lại, hoặc chỉ vang lên mạnh mẽ ở đoạn giữa... Dễ thấy nhất là trong các đoạn nhạc diễn tả sự đấu tranh nội tâm. Thông thường, cuộc đấu tranh này càng gay gắt thì cường độ của các nét nhạc càng mạnh mẽ. Nếu nét nhạc giảm dần cường độ thì, hãy tưởng tượng, rất có thể tác giả muốn mô tả một ý chí đang trở nên yếu mềm. Thử nghe sonate cung Si thứ soạn cho piano của Liszt, khi bạn có thời gian.

Liên quan đến âm sắc, nét nhạc cũng tương tự như nét cọ của người họa sĩ, có khi to dày, có khi thanh mỏng. Đặc tính này nằm trên chiều ngang của giai điệu. Nghe một giai điệu ngân lên qua tiếng violon sẽ có cảm giác thanh thoát, mỏng mảnh hơn cũng giai điệu đó mà người ta dùng cello thể hiện, và giai điệu đó lại càng dày rộng hơn nếu được cả dàn đàn dây cùng hợp tấu. Nét nhạc thanh mỏng thường gợi những hình ảnh trong và cao, như bầu trời, núi non, buổi sáng, niềm vui... Nét nhạc đậm dày thường gợi những hình ảnh rộng mà thấp, như rừng già, biển cả, bóng đêm, nỗi buồn... Nghe Pearl Fischer do nhóm Paul Mauriat trình diễn, tôi hình dung những triền núi nhấp nhô, và không gian cao vời thoáng đãng. Còn trong "Vũ hội loài vật" của Saint-Saens, phần miêu tả về Sư tử, bạn có thể thấy tác giả phác họa khung cảnh rừng già hoang sơ bằng những hợp âm rất dày cho piano và dàn nhạc.

Mối liên hệ từ tính chất căn bản của các nốt nhạc đơn lẻ đến tính chất của các câu nhạc khá rõ ràng và giản dị, ai cũng có thể nắm bắt nhanh chóng dù chưa từng được biết qua những khái niệm chuyên môn.

Đoạn nhạc cũng có những tính chất tương tự như câu nhạc về chiều hướng, tính dàn trải, cường độ và sắc thái. Chiều hướng của đoạn nhạc thường được xác định nhờ vào nốt cuối cùng của các câu nhạc. Điều này liên quan đến khái niệm về cung và hợp âm, trong khi độ dàn trải của âm thanh trên toàn bộ đoạn nhạc lại có quan hệ với khái niệm tempo.

Trong mỗi đoạn nhạc, tác giả sẽ sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật mà nếu nhận ra chúng, bạn sẽ tiến một bước dài trên con đường khám phá vẻ đẹp của âm nhạc. Chẳng hạn khi nghe một đoạn nhạc, bạn bắt gặp một giai điệu quyến rũ và bạn ghi nhớ nó. Sau đó, bạn gặp lại trong đoạn nhạc khác cũng giai điệu ấy nhưng trường độ của các nốt được kéo dài hơn trước gấp đôi ba lần, đó là kỹ thuật trường bội. Hoặc cũng giai điệu ấy nhưng bị lật ngược lại, đó là kỹ thuật nghịch đảo. Về mặt hòa âm, tác giả có thể bố trí hai bè giai điệu mang chiều hướng tương phản nhau cùng lúc vang lên, đó là kỹ thuật đối điểm... Việc nhận biết những đặc điểm kỹ thuật hòa âm, phối khí này đòi hỏi nhiều thời gian tìm tòi, nghiên cứu lý thuyết, và nghe nhạc một cách nghiêm túc, tôi không bàn thêm ở đây.

Sau hết, với những gì vừa trình bày, tôi hy vọng gợi mở đôi điều cho những ai mới bắt đầu tiếp cận các thể loại nhạc không lời và đang có ý muốn nâng cao năng lực thẩm âm. Rất mong các bậc cao minh chỉ giáo thêm cho chủ đề này trở nên hoàn thiện.


Những bản nhạc đề cập đến trong bài :

1. Sonata Moonlight (http://www.youtube.com/watch?v=vQVeaIHWWck), Ludwig van Beethoven, không rõ tên pianist.

2. Trường tương tư (http://www.youtube.com/watch?v=mboVAIzQYgw), nhạc cổ truyền VN, Nguyễn Thanh Thủy đàn tranh :

3. Piano Sonata in B minor (http://www.youtube.com/view_play_list?p=58C2791168B0DDDA), Franz Liszt, pianist Sviatoslav Richter

4. Pearl Fischers (http://www.youtube.com/watch?v=ik-0BGm7244), chưa rõ tác giả, nhóm Paul Mauriat trình tấu.

5. Le carnaval des animaux (http://www.youtube.com/watch?v=hjaBGAfWGSU), Camille Saint-Saens, không rõ ban nhạc biểu diễn.