Dvorak - Cello Concerto in B minor Op.104

[Mme Ngô]

Dvorak's cello concerto in B minor Op.104.
(suite)

* * *

Tác giả : Antonin Dvorak 1841-1904.

Sinh quán tại Bohemia Tiệp Khắc. Tiệp có thời được coi là cái nôi âm nhạc của châu âu, nổi tiếng về rượu bia và các điệu dân vũ.
Dòng họ Dvorak có chút ảnh hưởng tiếng tăm trong làng, nơi Dvorak bố, ca sĩ kiêm nhạc sĩ tài tử (violin và zither, một loại đờn cổ), kiêm chủ nhơn tiệm thịt, kiêm quản gia một quán trọ lớn địa phương.

Trưởng nam Antonin tuy được bố cho học nhạc (violin, organ) nhưng tương lai nhắm tới dĩ nhiên vẫn là nối nghiệp cha trong chuyện cắt thịt và lọc thịt. Cậu nhỏ Antonin được gởi sang làng bên học nghề, rồi may mắn được một ông nhạc sĩ tại đây ‘kết’ và cho thụ giáo miễn phí (viola, piano và sáng tác). Dĩ nhiên Dvorak cha thoạt tiên phản đối dữ dội (nhạc sĩ chỉ có cạp đất mà sống con ơi !) nhưng sau cũng chiều lòng, cho phép thằng con 16 tuổi khăn gói bỏ làng lên tỉnh (Prague) đeo đuổi giấc mơ nghệ thuật.

10 năm học hành tại Prague, Antonin sống bằng nghề chơi viola cho dàn nhạc và dạy piano tư gia. Dược Brahms và Liszt khích lệ, Dvorak cần cù sáng tác (và chăm chỉ bôi xóa !) Mãi tới tuổi ‘tam thập nhi lập’ mới thấy ánh sáng danh vọng ló dạng cuối đường hầm, một phần là do Brahms tận tình nâng đỡ, giới thiệu với trùm tài phiệt văn nghệ Simrock (tương đương với ông Trùm Chohu của chúng ta ha). Tuy Simrock có đưa tên tuổi Dvorak lần lên nấc thang nghệ thuật, nhưng tiền tác quyền lại trả rẻ mạt so với hoa lợi to lớn thu vào từ việc xuất bản !

Suốt cuộc đời, ảnh hưởng nguồn gốc và giáo dục gia đình, Dvorak luôn chất phác lương thiện nhưng rất trực tánh, thành ra cũng đôi co vài bận với Simrock đặng đòi hỏi (và thành công) chuyện ... tăng lương ! Thú vui tiêu khển của Dvorak ngó chừng giản dị y chang con người, ông ưa ra công viên nuôi chim bồ câu, và trong những năm cuối cuộc đời, ra nhà ga ngắm các đầu tàu xe lửa chạy bằng hơi nước (phương tiện di chuyển tối tân thời ấy).

Tiếng tăm Dvorak nổi như cồn, và vang rất xa.
Năm 1991, ở tuổi 50, ông được mời sang Mỹ giử chức Giám đốc Nhạc viện quốc gia New-York vừa mới thành lập. DDắn đo do dự mãi thì ông nhận lời, với số lưong hậu hĩnh là 15 ngàn mỷ kim một năm (tương đương với hơn nửa triệu đô hiện nay).

Năm 1892 Dvorak mang gia đình sang New-York cư trú tại 327 - 17th East (ai ở New-York cũng nên tới cho biết).
Năm 1895, do nỗi nhớ nhà da diết, ông từ chức đưa gia đình trở lại quê hương, vài năm sau đó nhận chức Giám đốc nhạc viện quốc gia Prague mãi cho tới khi về hưu.

Tại Prague, những tài liệu, thủ bút (manuscrits) của tác giả hiện lưu giữ ở viện bảo tàng Dvorak và được trân trọng như tài sản văn hoá quốc gia.


3 năm tại New-York có lẽ là giai đoạn làm việc sung mãn nhất, rất nhiều tác phẩm đã hình thành trong thời gian này, đáng kể nhứt là :
- String quartet in F major (American quartet).
- 9th symphony (from the New World) và ...
- Cello concerto in B minor.

Trong suốt sự nghiệp sáng tác, Dvorak hầu như chú trọng nhiều hơn cả tới dòng nhạc symphony, ông chỉ viết vỏn vẹn có ba bài concertos duy nhứt - cho dương cầm, vĩ cầm và trung hồ cầm - và bản cho cello được coi là concerto xuất sắc nhứt của tác giả.
Mà chẳng những thế cho tới nay, giới thưởng ngoạn đã vẫn coi đây là 1 tuyệt phẩm, là ‘thái sơn bắc đẩu’ của tất cả các tác phẩm viết riêng cho cello !

Dvorak khởi sự viết concerto này vào ngày 18 November 1894, trong kỳ nghỉ hè tại Bohemia. Hoàn tất nó vào ngày 9 February 1895 tại New-York. Sau khi về lại quê hương, movement thứ ba đả được tác giả xem lại và được sửa đổi đôi chút.
Năm 1896 được xuất bản với lời đề tặng của tác giả cho cellist Wihan, và được trình diễn ra mắt công chúng lần đầu tiên ngày 19 March 1896 tai London, với cellist Leo Stern và Dvorak là nhạc trưởng.


(lần tới : Khung cảnh sáng tác)

[Mme Ngô]

Dvorak's cello concerto in B minor Op.104.
(suite)

* * *


Khung cảnh sáng tác.

Nếu phải so sánh thì violin là một chàng trai trẻ, hồn nhiên, yêu đời. Vui đó mà buồn đó, thương đó mà hận đó, lắm khi tới độ nhẹ dạ hời hợt . Đứng bên cạnh, cello là một trung niên chín chắn trầm tĩnh, tình cảm chừng mực nhưng sâu lắng.

"Nói cho tôi biết anh chuộng nhạc cụ nào, tôi sẽ biết anh là ai" !
Tỉ dụ vụ ni có thiệt thì người mê cello hẳn phải là người tuy yêu tha thiết nhưng có biểu lộ cũng rất kín đáo. Thành ra rồi đây là thứ tình yêu trưởng thành và chín muồi, tưởng là nhẹ nhàng nhưng thiệt ra bền bỉ, đậm sâu (yêu ai yêu cả một đời ! ...)

Cello là nhạc cụ có âm vực gần nhứt với giọng nói của nhơn loại.
Nó là tiếng nói của loài người và là tiếng nói của tình yêu. Nên rồi cũng không quá đáng khi bảo rằng, người thích tiếng cello là người có nội tâm phong phú, yêu chuộng nghệ thuật, tuy lãng mạn nhưng chừng mực vì biết tiết chế tình cảm (ai có thấy ông ấy ở đâu làm ơn ới dùm tui một tiếng !)

Cello do đó đã là nhạc cụ tỏ tình, mối tình đầu tiên của Dvorak 30 năm trước đó.
Tình yêu có tên Josefina Cermakova, một mầm non văn nghệ đầy triển vọng với tiếng hát thiên thần làm tim "ta" đắm say ngây ngất. Vửa say vừa ngất nên "ta" bèn làm thơ. Bài thơ Dvorak viết cho Josefina mới xong phần nhạc điệu, chưa kịp viết orchestration thì, than ơi, nhạc sĩ thất tình (Josefina ôi Josefina ..!) rồi thất vọng thảm sầu nên mang nhạc xếp xó. Chuyện tiếp theo là Dvorak yêu (thêm lần nữa) và trở thành em rể của Josefina.

Mang tình cầm sắt đổi sang cầm kỳ. Liên hệ giữa Dvorak và Josefina tuy chừng mực nhưng gắn bó.
Dvorak sau này có viết 4 ca khúc ‘The Four Songs Op.82’ trong đó bản "Lasst Mich Allein In Meinen Traumer" (Hãy để em một mình với giấc mơ) là bản được Josefina yêu thích nhứt. Sau khi từ chối tình yêu của Dvorak không rõ Josefina có lập gia đình không, tui ngờ là có, thế nên họ của nàng mới đổi chăng, Josefina Kaunitzova thay vì Cermakova ?

Bản tình ca cello concerto dang dở nói trên đã được Gunther Raphael lôi ra từ đống bản thảo, phủi sạch bụi rồi viết phối âm và phối khí, với 1800 trường canh và dài tới 80 phút, nhưng cũng không nghe có tiếng vang đáng kể !


Chuyện kể rằng :
Sau khi tới New-York, mùa hè năm 1892, Dvorak đi thăm thác Niagara nằm giữa biên giới Mỹ-Canada. Đây là thác nước nổi danh nhứt thế giới. Choáng ngợp với cảnh tượng thiên nhiên hùng vỉ, Dvorak buộc miệng thề, rằng nó sẽ là nhạc đề của bản symphony in B minor tương lai. Tấu khúc B minor này sau cũng xuất hiện, nhưng dưới dạng một Concerto xuất sắc viết cho trung hồ cầm, The cello concerto in B minor.

Cũng lại chuyện kể rằng :
Đã từ lâu lắm, Hanus Wihan, cellist của dàn tứ tấu "Bohemian Quartet", vừa là đồng hương vừa là bạn nối khố, có gợi ý Dvorak viết riêng cho mình một concerto, nhưng Dvorak không hứng thú chi mấy. Theo Dvorak "cello là một nhạc cụ tuy tuyệt vời, nhưng nó hổng thể là nhạc cụ dùng để độc tấu, thành ra rồi chỗ thích hạp của nó là chỉ là đứng trong dàn nhạc mà thôi" !

Mãi tới năm 1894 ở Brooklyne, New-York, Dvorak được nghe bản cello concerto số 2 của Victor Herbert, cellist kiêm sáng tác gia mỹ gốc ái nhĩ lan. Rồi ông nhớ lại lời yêu cầu của Wihan và khởi sự phác thảo nó trong chuyến về thăm quê hương vào mùa xuân 1894, và hoàn tất nó vào mùa đông sau đó (february 1895) tại New-York.

Cũng trong thời gian này Dovrak nhận được tin Josefina bị đau nặng ở quê nhà. Nỗi thương tâm được mang vào movement thứ nhì với một đoạn nhạc lấy ý từ ‘Lasst Mich Allein In Meinen Traumer’.

Trong 1 dịp khác trở về Tiệp, April 1895, Dvorak đem bản thảo nhờ Wihan cho ý kiến. Ý thì Wihan hổng thiếu nhưng ‘ý kiến’ thì đặng chớ ‘ý voi’ thì không !
Wihan chơi cello nên concerto cho cello thì phải có canenza cho cello trổ ngón nghể, thói thường phải là vậy ! Wihan mới đề nghị cài một cadenza thứ thiệt vào cuối 3rd movement làm phần coda kết thúc (cũng phải cho tui cơ hội biểu diễn với chớ trời !)
Dvorak quyết liệt từ chối.

Lắc với bạn chừng như chưa đủ, ông còn cẩn thận viết thư cho nhà xuất bản dặn dò, rằng không được đổi bất cứ chi, cho dù chỉ 1 nốt nhạc duy nhứt nếu không có sự đồng ý của tác giả. Thế là tình bạn rạn nứt .
Đây là lý do vì sao bản nhạc được đề tặng Wihan nhưng Wihan không phải là soloist trong buổi hoà nhạc ra mắt.
Mãi 3 năm sau, lúc đã ‘hạ hoả’ và làm lành, thì Wihan mới khởi sự chuyện trình diễn bản nhạc Dvorak viết cho chính mình, nhưng vì bản nhạc đã quá nổi tiếng nên rồi nhạc sĩ cũng hổng dám tự biên tự diễn khúc cadenza như đã từng thề thốt !

Mang gia đình về sống tại quê nhà chưa bao lâu thì Josefina chết. Thương tiếc cố nhơn, Dvorak viết thêm một đoạn nhạc tiển đưa dài 60 trường canh, trong đó tương tự như 2nd movement, củng có một câu nhạc trích từ ‘Hảy để em một mình với giấc mơ’.

(còn tiếp)

[Mme Ngô]

Dvorak's cello concerto in B minor Op.104.
(suite)

* * *

Nghe nhạc.

Sự nghiệp sáng tác của Dvorak được coi là dồi dào với đủ mọi thể loại.
Tất cả các nhà nghiên cứu nhạc học sau này đều đồng ý với nhau về đặc điểm chánh của dòng nhạc Dvorak : Tuy có cấu trúc bài bản rõ nét nhưng không vì thế cứng ngắc gò bó, mà trái lại đã như dòng suối từ thượng nguồn tuôn chãy xuống tự nhiên.
Dù sống cuối thời Lãng mạn, nhạc Dvorak mang dấu ấn của Schubert nên rất dồi dào về âm điệu, và do ảnh hưỡng sâu đậm của Brahms - vừa là bạn vừa là đàn anh dìu dắt - nên nặng hơi hướm cổ điển.

Dvorak’s cello concerto được viết đúng qui luật nên lẽ ra phải bảo thủ nặng nề, nhưng nó đã được thiên tài tác giả thổi vào đó một linh hồn hoàn toàn mới, chẳng những vượt trội trong âm điệu mà còn trong cả orchestration. Bản nhạc do đó tràn đầy sức sống và mãnh liệt tình cảm .

Như đã nói, ‘balance’ một concerto để tiếng cello hoà điệu được với dàn nhạc thiệt sự không dễ, nên Beethoven mới viết vỏn vẹn một triple concerto (violin-cello-piano), và Brahms một double concerto (violin-cello), rồi ngưng ở đó. Ngay Dvorak cũng đã hồ nghi về khả năng của tiếng cello và khả năng của chính mình trong 30 năm. Hạt mầm gieo đã cần tới 30 năm dài mới trổ hoa thơm và kết trái ngọt.
Pablo Casals, cellist với tên tuổi trở thành huyền thoại, đã nhắc tới Brahms. Brahms la làng : Trời đất ơi, ai mà ngờ nhạc cho cello có thể viết được như vậy ! Tui mà biết sớm hổng chừng cũng đã cố gắng viết một bản !

Ông Brahmas ni vốn nổi tiếng ăn nói vụng về, thái sơn bắc đầu của thời Lãng Mạn, trong ‘chiếu nhạc’ ông chỉ đứng sau (hay ngang hàng) có mỗi Bach, Mozart và Beethoven mà thôi ! Hào quang của Brahms tỏa sáng tới nỗi mỗi lời khen chê của Brahms đều có sức mạnh ngàn cân.
Max Bruch, tuy sau này được ‘nâng cấp’ đứng chung với 3 ông ‘B’ khác của nhạc giới đức (Bach, Beethoven, Brahms) nhưng thiệt sự bị Brahms coi nhẹ hều. Khi được giới thiệu với Brahms, Bruch mang bản thảo nhạc nhờ Brahms cho ý kiến thì bị Brahms phớt tỉnh ăng lê, hổng thèm đếm xỉa gì tới.
Thành ra rồi lời nói của Brahms về Dvorak’s cello concerto hẳn là rất nặng ký ! Hai tháng sau lời khen tặng này thì Brahms qua đời, hổng biết có mang xuống tuyền đài một phác thảo nào viết cho cello không nữa !

* * *

Dvorak’s cello concerto dài tổng cổng 40 phút, gồm 3 chương (movements). Tui chọn site youtube.com là có lý do.

Trước hết nghe nhạc bằng youtube thì ... chán lắm, vì hình ảnh và âm thanh khi vào đó bị xuống cấp thê thảm, chưa kể do sức chứa giới hạn nên tác phẩm bị cắt rời ra từng đoạn nhỏ, dòng nhạc do đó thành gián đoạn tới ... thương tâm !

Ưu điểm duy nhứt của youtube là thời khắc ‘chảy’ của dòng nhạc được emblem ghi chú đàng hoàng, và nếu cần ta có thể kéo ngược emblem để nghe lại đoạn nhạc. Lời ‘ghi chú’ về dòng nhạc do đó rất dễ truy cứu.

Trong youtube tui tìm được ba renditions, của Rostropovich, Yo Yo Ma và một cellist khác kém tiếng tăm.
Bản của Yo Yo Ma có 4 parts (chương 1 hai parts, chương 2nd và 3rd một part cho mỗi chương). Yo Yo Ma thâu trực tiếp ‘live’ nên thiếu cận ảnh của từng nhạc cụ, âm thanh bị nhòa bớt, có những đọan tiếng trống hay tiếng triagle chìm hút trong bể âm thanh tutti, chưa kể là còn có cả những tiếng động ngoài ý muốn (tiếng ho, tiếng xì xào ...). Thêm vào đó tui bị chia trí dữ tợn, phần thì vì Yo Yo Ma ngả nghiêng thiếu điều muốn té khỏi ghế, phần có những khúc ống kiếng focus thấy hắn miệng há hốc, mắt lim dim, bản mặt tàu phù nghệt ra ... nản hết biết (dà, fans của Yo Yo Ma làm phước bỏ qua dùm cái, tui mang ơn !)

Bản của Rostrovovich được cắt làm 6 parts (mỗi movements 2 parts riêng). Tui chọn Rostropovich (Ôi cứ nghe cái tên là tim tui đã thổn thức liền tù tì, vậy mà chưa kịp ở đợ ngày nào ráo huhu ..) Đây là bản thu âm đúng nghĩa trong phòng thu, âm thanh và hình ảnh đều được giữ ở vị trí optimal (tiếng việt là chi).
Phong cách thần tượng của tui thì super quá xá, cẩn trọng chú tâm thả hồn theo tiếng nhạc (hổng có khúc nào thấy ông dòm thẳng vào ống kíếng hay cười tình với cameraman như Yo Yo Ma ráo nạo !)
Super nhứt là có nhửng đoạn cận ảnh quay các nhạc cụ khác đang góp tiếng, giúp người nghe nhạc nhìn ra tiếng và âm sắc của nhạc cụ đang trình diễn.

Trước khi mở nhạc thưởng thức tui cũng xin nhắc thêm là mỗi chương nhạc đều có một hay nhiều themes riêng, bắt đầu là ý nhạc chánh (hay theme chánh). Trong tiến trình của dòng nhạc, sẽ xuất hiện những ý nhạc phụ (theme phụ), những themes phụ này có thể hoàn toàn mới nhưng cũng có thể thay hình đổi dạng từ themes đã nghe trước.

* * *

1st movement.

Part 1 :
Expositon.
- 00:00. Clarinet cất tiếng xướng câu nhạc đầu, có bass và bassoon phụ hoạ.
- 00:29. Theme 1 với violin và viola.
- Dòng nhạc vào crescendo, huy hoàng và tráng lệ, dàn dây và dàn sáo luân phiên nhau ‘nói’ (lập lại lời nhau)
- 01:35 nhạc nhỏ dần, cellos cất tiếng có dàn sáo tiếp theo (01:47)
- 02:05 đoạn chuyển (transition hay Bridge)
- 02:28 Theme 2. trước tiên bằng french horn, kế đó bằng clarinet và sáo phút 03:31.
(tiếng french horn nghe mê luôn nha trời, hồi đó giờ tui cứ coi thường nó, ai mà ngờ nó ác liệt dễ sợ vậy đâu trời !)
- 03:31. điệu nhạc dân vũ dance slovaque bùng lên rồi nhỏ lại. Trombone và tympani nhỏ nhẹ dọn đường cho soloist (03:56)
- 04:03. Soloist xuất hiện với theme 1 bằng cung cách anh hùng Từ Hải cao giọng forrrrrrtissimo, rồi dịu giọng dần với đoạn cadenza thiệt ngắn (có tiếng nhạc thúc quân đi kèm – do sáo thay vì kèn đồng chơi - mục đích để balance.
- 04:49. Flute và clarinet chơi theme 1 biến thể (cũ chớ hổng mới ha), với soloist phụ họa theo bằng một chuỗi trills ẻo lả. Sau một hồi trill réo rắt soloist xướng câu nhạc đầu vào phút 05:39 (dà câu đầu tiên trên kia kìa nha và đừng quên để ý đoạn transition/bridge)
- 06:15 rất trang trọng và qúi phái, Soloist bước vào theme 2, kéo dài tới phút 07:15, rồi thì dàn sáo chơi những themes nhạc mới, có soloist kèm theo bằng cách ‘ngân’ (ngân flutering ở cello đòi hỏi kỹ thuật cao về cách cầm bow và độ chánh xác của ngón tay phải) Rồi thì dàn sáo clarinet và flute ‘bước nhảy’ theo.
- 08:45. Soloist ngưng ‘ngân’, dàn sáo đổi điệu, nhạc chơi tutti dọn đường chuẩn bị ch development.

Part 2 :
Development.
- 00:36 Sau cú ‘vuốt’ ngoạn mục, soloist bắt đầu xướng theme 1, toàn dàn nhạc trả lời, nhạc nhỏ dần rồi french horn solo chơi arpegio lần xuống 2 octaves rưỡi.
Soloist - với violin phụ hoạ - với cách chơi hoàn toàn khác (Từ Hải tương tư, ta yêu em nên sầu khổ dịu dàng) biến theme 1 thành một bài thơ : nốt nhạc được kéo dài gấp đôi, có tiếng flute solo đi theo rất ác liệt (00:57) Rồi tất cả lắng xuống.
- 01:49 Theme nhạc mới (biến thái từ theme 1) được dàn sáo hát lên, cello ‘chờn vờn’ chung quanh. Vào phút 02:31, một hồi trống bất ngờ gióng lên làm soloist ‘giựt mình’ , rồi soloist "bình tĩnh" trở lại và được dàn nhạc lên tiếng chào mừng.
- 02:50 soloist hào hứng chơi lên octave cao bằng ngón vuốt glissando, sửa soạn vào ...

Recapitulation.
Trình tự 2 themes nhạc chánh bị đảo ngược.
- 02:53 Theme 2 ‘dịu dàng’ được mạnh mẽ hát lên, phần đầu với toàn dàn nhạc, phần sau với soloist. Dòng nhạc luân chuyển mãi cho tới ...
- 04:45 khúc ‘cadenza’ (hay tương đương như thế) được soloist hát lên.
- 06:00 Theme 1 được hùng dũng chơi bằng dàn kèn đồng và toàn giàn nhạc để đi vào coda, kết thúc chương nhạc.

(còn tiếp)

[Mme Ngô]

Dvorak's cello concerto in B minor Op.104.
(suite)

* * *

2nd movement. Themes & Variations.


Part 3.
- 00:00 ý nhạc chánh được clarinet-bassoon và soloist tuần tự xướng lên.
- 01:19 clarinet tiếp tục theme nhạc, soloist phụ hoạ theo bằng 3 arpegio (01:14 - 01:24 - 01:45)

Nốt thứ 8 của 2nd arpegio được đưa cao lên, dòng nhạc nghe ảo nảo day dứt, magnifffffico !
Ý nhạc càng thêm da diết sau 3rd arpegio (nỗi u sầu không cầm được nửa) cello nghe như tiếng khóc, rồi flute ai oán cất tiếng (02 :35)
- 03:07 clarinet chơi lại theme nhạc đầu, có toàn dàn nhạc theo góp tiếng 03 :22
-03:35 Soloist cất giọng trầm (dưới 5 nốt) để bắt đầu du dương khúc hát ‘Hãy để em một mình với giấc mơ’.
- 03:58 với cellist phụ họa, dàn sáo tiếp tục khúc hát, rồi dàn dây cũng góp giọng (04:23)
- 04:46 nhạc tutti ... dàn sáo và bassoon tiếp tục (05 :01) ...
- 06:38 French horn đưa theme nhạc chánh trở về để sửa soạn cho soloist đi vào cadenza (với double stops hay double cordes ở quãng 3 và quãng 5) rất thống thiết ...

Part 4.
- 00:00 soloist bắt đầu khúc cadenza, dòng nhạc chậm và thong thã hẳn lại với themechánh (có tiếng flute nỉ non ở 00 :40)...
- 00:59 tempo trở lại và flute vẩn còn nức nở ..)
- 01:54 dàn sáo chơi lại theme nhạc mở đầu. Cellist phụ hoạ với 3 arpegio cũ
Rồi thì ... tiếng tơ như khóc như than, soloist lại tiếp tục thổn thức bi thương,
- 03:20 cadenza của soloist ... tiếng flute solo góp giọng thống thiết (03:36)
Dàn gió tiếp tục ...Tutti chậm rãi phụ họa (04 :55) để đi vào kết thúc.



* * *

3rd movement. Rondo form.


Part 5.
- 00:00 tempo dạo đầu mang âm hưỡng quân hành do cello và bassoon xướng lên.
Trống và triangle khua inh ỏi.

French horn phác thảo theme rondo.
- 00:36 cellist vào theme rondo chánh, hăng hái theo sau là toàn dàn nhạc...
- 01:25 rondo được nghe lại thoạt tiên bằng dàn gió (oboe & flute) rồi dàn dây và dàn kèn, có cellist trills đệm theo.
- 02:08 cellist đổi giọng, tempo chậm lại (02 :55)

Tiếng cello trở nên du dương.

Dàn dây nối tiếp, toàn dàn nhạc nhỏ giọng theo sau.
- 05:36 Cellist nhẹ nhàng trở lại theme rondo, rồi dàn nhạc phụ hoạ (05:52).
- 06:06 tempo chậm lại. Vilolin góp giọng.

Tempo bỗng nhanh lên (07 :10) và flute lại cất tiếng.

Cellist chừng như bồn chồn ...

Part 6.
- 00:26 dàn kèn đồng trổi lên
- 00 :30 violin cất tiếng duo với cellist, đưa dòng nhạc vào giai điệu êm ái như một khúc ru con tới phút 01 :04.

Solist và dàn gió tiếp tục, thêm dàn kèn góp giọng (01:50)
- 01:59 nhịp chậm lại
- 02:42 trumpe phụ họa, dòng nhạc tưởng như đi vào kết thúc ...

Nhưng rồi … bắt đầu khúc tạ từ (Josefina, ôi Josefina ...)
- 03:09 Thấp thoáng theme rondo trộn với theme mở đầu của chương 1 (1st movement) bằng clarinet bassoon & french horn.

Dòng nhạc chậm trở lại, nỉ non
- 03:30 Truong Chi mới hát một câu, tempo nhanh lại, violin cất tiếng solo câu nhạc trích từ "Hãy để em một mình với giấc mơ"
- 03:52 french horn chơi theme 1 (1st movement) ... solist chậm dần ...
-04:25 cùng solist, tung hoi trong rung len ...
-05:20 tutti tung bung vao coda ket thuc !


(con tiep)

[Mme Ngô]

Dvorak's cello concerto in B minor Op.104.
(suite)

* * *

Vài chuyện ngoài lề.

Trà và và rượu vang đã được nâng lên hàng nghệ thuật để trở thành ‘trà đạo’ hay ‘vang đạo’. Chúng hổng được uống khơi khơi nữa mà được ‘thưởng thức’ lớp lang bài bản đàng hoàng. Nghệ thuật không dưng thăng hoa để trở thành tôn giáo, được thành kính chiêm ngưỡng và nghiêm chỉnh phụng thờ.

Âm nhạc nói chung và nhạc cổ điển nói riêng đã từ lâu cũng trở thành ‘đạo’. Đây là cái khác biệt giữa nghe nhạc và thưởng thức nhạc. Đoạn đường đi từ nghe tới thưởng thức hẳn là phải dài và lắm gian nan, nếu không kiên gan bền chí thì thường bỏ ngang hay dặm chơn tại chổ !

Có ai đó nhắc lại một câu hết xẩy ngay tại diễn đàn này : Nhạc cổ điển giống như đờn bà (đẹp), hiểu thì (có thể) không hiểu nhưng yêu vẫn cứ yêu. Ví von như thế thiệt hóm hỉnh và đúng chóc ‘chăm phần chăm’ !
Khổ cái ... phụ nữ càng đẹp càng khó tánh khó nết, thành ra ta phải biết kiên nhẫn và chịu khó tốn thời gian trong chuyện đeo đuổi và chinh phục.
Vinh quang nào chẳng xây bằng xương máu !

Nghe và thích (có vẻ) là điều kiện ắt có nhưng thiệt ra chưa đủ. Nghệ thuật thưởng thức bằng mắt (tranh ãnh điêu khắc ...) chình ình ra đó mà lắm khi còn cãi ỏm tỏi, huống chi nghệ thuật thưởng thức bằng tai, nó chạy qua cái ào rồi đi luôn, nếu không bắt kịp là có màn đôi ngả chia ly, hổng thể nhớ lại nổi mặt ngang mũi dọc của nó ra sao nữa ! Một đại văn hào pháp – ai tui hổng chắc, Voltaire, Rousseau hay Balzac chăng ? – đã dạy rằng : nghe nhạc thì phãi nhớ ý nhạc, để khi nó vòng trở lại mà kịp nhận nó cho ra.

Khổ cái một tấu khúc cổ điển chương nào chương nấy đều dài thoòng với ý nhạc tùm lum, có nhớ được thì cũng khờ người ! Thành ra rồi ta cần phải nhìn cho ra form nhạc, xong mới dựa vào trình tự của form mà nắm bắt lấy những ý nhạc chánh, từ đó nhận ra những ý nhạc triển khai phụ thuộc vv...

Mà để nhìn cho ra form nhạc thì phải nghe tới nghe lui, lắm khi mòn cả đĩa nữa kia (làm ơn tắt liền cho lỗ tai anh nghỉ mệt chút xíu em ơi). Cách khác lẹ hơn là lật mặt sau hay mặt trong cái CD ra mà đọc, coi mỗi chương nhạc được viết theo form nào, tempo dài ngắn ra sao vv ..
Tới đây thì ngó chừng vẫn chưa đủ ... lắm.
Ta rút ra từ phần trong đĩa cái ‘program note’ mà tiếp tục nghiền ngẫm. Program note thường nhắc tới tác giả và tác phẩm, tới nhạc sĩ trình diễn, tới nhạc trưởng và dàn nhạc. Thỉnh thoảng ta còn được bonus, biết thêm về cây đờn nhạc sĩ đang chơi (nếu là concerto cho đờn dây) và nhửng giai thoại chung quanh tác giả và tác phẩm ... Đây là những phần râu ria phụ thuộc, tuy không giúp thêm chuyện ‘nhìn rõ’ bản nhạc nhưng ít nhứt cũng thổi phồng hứng thú và gia tăng cảm nhận trong thưởng thức rất nhiều.

Nghe theo cách ấy thì nghe hoài hổng hết, rồi chưa hết thì sao mà chán cho nổi, bởi mỗi lần nghe thì lại nhìn ra thêm những điều mới lạ, hấp dẫn quá xá chừng ! Nên rồi đĩa nhạc dám đã mòn vẹt cả xuống mà cứ vẫn tỉnh bơ nghe dài dài và nghe mệt nghỉ. Tình yêu tưởng phút chốc bỗng biến thành trăm năm !

Thiệt ra hổng phải bài nhạc nào cũng được nâng niu như thế, do đó mới nói tới mối duyên nợ gìữa người viết người chơi và người nghe nhạc. Hữu duyên thiên lý năng tương ngộ, vô duyên đối diện bất tương phùng. Duyên có rồi thì sanh lòng gắn bó, lần mò tìm tới, nhưng duyên hổng có thì cho dù gặp đó nhưng cứ nhứt định phe lờ tỉnh rụi lánh xa !

* * *

Bữa nay tui mang vụ nghe nhạc của tui ra hầu chuyện cùng bạn. Dĩ nhiên đây là kinh nghiệm riêng, sai đúng còn tùy.

Có ai đó hỏi : Vì sao nhạc cổ điển hổng thạnh hành, chưa thạnh hành tại VN. Rồi có câu trả lời, đại khái rằng vì kinh tế VN chưa ổn định, và câu này đã được dán liền cái nhãn là có ‘ý đồ’ chánh trị, mà chánh trị thì ta hổng đủ tư cách để bàn ! Dĩ nhiên là có phản pháo, chính trị chính em gì đâu, làm ơn đọc lợi dùm cái ...
Dà thì thiệt là hổng ngửi thấy mùi chánh trị, nhưng có lẽ ta cũng phải thông cảm với ban điều hành và điều hợp chút xíu. Sân chơi nào cũng có luật chơi riêng mà người tham dự cần phải tuân thủ. Luật chơi được ‘quốc hội’ soạn thảo và ban hành. Tốn công tốn của tốn giờ, nên rồi giới lãnh đạo mới phải ‘cẩn tắc vô ưu’ để giữ cho sân chơi an toàn và ... trường thọ ! Điều hành điều hợp một diễn đàn thiệt là khó khăn chớ hổng dễ như cái kiểu ‘thò tay cất tiền vào túi’ cũa mấy trự hà tiện ! Tình nó là như vậy và ta phãi hiểu như vậy để mà tránh trước sóng gió.

Lý thì thế này : Nói vậy thiệt sự ... hổng sai.
Nhạc cổ điển có vẻ là một dòng nhạc nặng tánh ‘hàn lâm’ trí thức, cần ít nhiều hiểu biết, thế nên mới có vụ học hỏi. Cái chi phải học nghĩa là phải bỏ công sức, thời gian và cả tiền bạc. Nghe nhạc mà nhiêu khê vậy thì hổng ham, trừ phi tình yêu nhạc đủ lớn để vượt qua những chướng ngại.

Mà muốn có tình yêu thì ít nhứt cũng phải có dịp cận kề. Cái bụng đói meo sức đâu nghe nhạc (lại còn nhạc cổ điển nữa chớ trời !) Phú qúi sanh lễ nghĩa, thiếu tiền thì thường khi là thiếu tất cả. Thành ra trong hoàn cãnh khó khăn ấy, người ta chĩ nghĩ tới điều thực dụng với mục đích sanh tồn. Thưởng thức nghệ thuật là chuyện xa vời và hậu xét !

Không riêng chi ở VN, xứ nào cũng vậy thôi. Nếu đi lần từ dưới lên trong nấc thang xã hội, tỷ lệ khán thính giả nghe nhạc cổ điển bao giờ cũng tăng theo chiều thuận.
Tiền bạc là yếu tố quyết định vật chất, tuy nó không bảo đảm tinh thần nhưng có khả năng duy trì và rất thường khi còn giúp tinh thần phát triển. Đời nó kỳ quặc và vô lý thế đó bạn ơi !

Lòng vòng vậy để vào chuyện. Chuyện nó thế này :
Tui là con nhà lao động chạy gạo từng bữa, ăn cho đủ no và mặc cho đủ ấm là đã hộc xì dầu, nên rồi nhạc nhiếc là thứ xa xí phẩm hoàn toàn không cần thiết (chưa kể xướng ca còn bị coi là ... vô loài, và nhạc cổ điển là thứ nhạc chi thiệt tình tui hổng biết). Thời nớ la dô lux lắm lận, hổng phải nhà ai cũng có nha. Rồi tiá tui tậu được một cái la-dô cũ chạy pin, thế là cả một chân trời mở rộng. Tối tối tiá đốt đèn măng-sông (vì điện chưa có) rồi vặn la-dô cho cả nhà cùng nghe. Một chương trình chi đó (lâu quá quên dzồi) có bãn nhạc đề hay hết biết, ý nhạc ngó bộ tươi vui cứ thế nhẹ nhàng tuôn chãy. Dà đây chính là khúc nhạc hoà tấu đầu tiên tui nghe trong đời, nhưng hoàn toàn không biết tên mà cũng không biết nó là nhạc cổ điển.

(còn tiếp)

[Apomethe]

Nghe nhạc nó không giống như xem tranh, đọc sách hay xem phim. Những cái kia có nội dung thường mình coi 1 lần, nếu thích thì có thể coi thêm vài lần nữa nhưng nghe nhạc thì nghe hoài luôn. Vì những cái kia nó có nội dung, còn âm nhạc thì cũng có nội dung nhưng mà nội dung nó mơ hồ mỗi lần mỗi khác, nghe mãi mà không nắm bắt được nên mới phải nghe hoài.

Đi nghe nhạc thích nhất là nghe chơi thêm encore, một số nước gọi là bis. Encore hầu hết đều là những tác phẩm ngắn, dễ nghe để tặng thêm cho khán giả (ghét nhất là những ông nào chơi tác phẩm hay nhưng lạ mà không thèm nói cho khán giả nghe tên tác phẩm để mà còn ra tiệm đĩa kiếm). Nghe concert nhạc cổ điển cũng khác với concerto của nhạc Rock hay Pop là cuối chương trình khán giả đồng loạt vỗ tay kéo dài suốt mấy phút liền, có lúc đến 5-10 phút để gọi nghệ sĩ ra biểu diễn tiếp, nghệ sĩ nào ra chào khán giả 2-3 lần rồi mà khán giả vẫn không buông tha thì chỉ còn cách ra đánh tiếp tặng khán giả vài tiểu phẩm hay trích đoạn.

Ban điều hành cũng thoải mái không cấm đoán hay muốn gây khó dễ nhưng đây là sân chơi âm nhạc nên muốn thuần túy âm nhạc còn chuyện chính trị hay chính anh thì có nhiều chỗ khác hợp hơn chứ nói ở đây cũng ít ai mà hiểu được, chẳng may nhạy cảm thì lại phiền phức. Mà nói âm nhạc hoài thì cũng oải nên ban điều hành cũng tạo ra một khu vực riêng để bàn những chuyện trên trời dưới bể và những lĩnh vực khác. Mà khu vực này thì lại nghiêm cấm bàn chuyện âm nhạc (nghe nhạc hoài chán rồi kiếm chỗ khác để nghỉ ngơi mà còn lôi âm nhạc nữa vào thì ai mà chịu cho nổi)

[Mme Ngô]

Dvorak's cello concerto in B minor Op.104.
(tiếp theo)

Nghe và thưởng thức nhạc, theo tui, có nhiều giai đoạn. Mỗi giai đoạn dài ngắn còn tùy tánh và tùy tuổi. Điều căn bản quan trọng hàng đầu là nghe nhạc vì thích, lâu dài về sau thích sẽ trở thành nỗi đam mê, nghe như thế khác với nghe để được tiếng là dân ... sành điệu !

Như đã nói, nghe khởi đầu bằng tiếp xúc, thành ra người có cơ hội tiếp xúc thì chuyện nghe (có thể) sẽ đến tự nhiên. Không có cơ hội thì dĩ nhiên gian nan hơn nhiều. Cơ hội ở đây có thể là môi trường sống chung quanh tràn ngập nhạc cổ điển (radio, TV..), có thể là được - hay bị bắt buộc - phải học nhạc (nhạc lý hay nhạc cụ ...), có thể tình cờ một bữa đang vui buồn chi đó thinh không lọt vào tai một khúc nhạc hạp tình cảnh nên ngẩn ngơ rồi từ đó sanh lòng tò mò lưu luyến và lạc bước luôn vào vườn hoa cổ điển vv ..

Lại có vẻ như là (bị tui hổng chắc) người nóng nảy thiếu kiên nhẫn thì khó có thể ngồi yên nghe nhạc (nhạc cổ điển và ngay cả tân nhạc) thành ra rồi nhạc cổ điển hạp với người trầm tánh chăng, hay chính nhạc cổ điển đã giúp tánh ta trầm xuống hổng chừng ?

Tuổi tác y hình củng là yếu tố quan trọng.
Tỷ lệ nghe nhạc cổ điển ở giới trung niên và lão niên cao hơn ở thanh thiếu niên. Có nhiều cách để giãi thích việc này : Người trưởng thành thực sự biết mình thích gì, thay vì chạy theo giai đọan nhứt thời của thị hiếu. Do đã chín chắn hơn, dư giã hơn trong thì giờ và cả tiền của, nên nhạc cổ điển đến với lớp tuổi này dễ dàng hơn chăng ?

Bạn được học nhạc nghe nhạc từ nhỏ nên rồi nhạc cổ điển là chuyện cơm bữa thường tình. Tui thì hổng có cái may mắn đó....
Lúc điện chạy tới nhà, la-dô tối tân hơn thì đài phát thanh upgrade theo, có chương trình nhạc cổ điển với chú giải cho trẻ nhỏ. Khúc nhạc chú giải đầu tiên tui được nghe chính là "the 6th symphony 3rd movement" của Beethoven không khác. Nhưng nghe vậy vậy chớ hiểu thì không mà cũng hổng thích gì ráo.

Rồi tui ra ngoại quốc và trôi lạc giữa dòng đời ! Nợ nần ngập cổ, nợ sách vở áo cơm vừa trả xong thì nợ nhà băng trả tiếp. Rồi liền theo sau là gánh nặng gia đình với cha mẹ chồng con. Nhạc cổ điển tui hổng nhớ và cũng chưa biết rõ ràng nó là cái chi nữa lận. Mãi tới lần sinh nhựt thứ 46 thì được ông chồng sắm cho cái CD player và chồng đĩa cũ 2nd hand. Sự nghiệp nghe nhạc của tui khi ấy thiệt sự mới chánh thức bắt đầu (và tấu khúc 37 năm trước của thời thơ ấu trở về với đủ danh tánh : the Brahms’s hungarian dance).

Còn thinh khổng thing không a lát xô vào nhạc cổ điển liền thì ngó chừng rất hiếm. Có vẻ như là đất cát đã được dọn dẹp sẵn, rồi tình cờ gió mang hạt mầm tới, và vì hạp thổ ngơi nên nó mới đâm chồi nẩy lộc tốt tươi.
Hồi còn trẻ dại ở nhà với tiá má ta nghe nhạc có lời, nhạc hổng lời thường làm ta díp mắt lợi. Lớn dọng chút xíu thì nhạc hổng lời ngó bộ mông lung nên thả hồn theo mơ mộng dễ hơn. Kế đó ta nhảy sang nghe nhạc nhẹ hoà tấu, rồi chạy qua bán cổ điển và sau cùng vào cổ điển.

Ngay trong nhạc cổ điển, vẫn có trình tự lớp lang : Thoạt tiên là những tiểu phẩm, rồi mới nhẹ nhàng tiến tới ... ‘đại phẩm’, từ consonance êm ái chạy dần dzô dissonance nặng đầu, từ nhạc cụ mình thích lần qua những nhạc cụ minh hổng thích hay hổng có dịp để thích... Cứ như thế trình độ nghe nhạc sẽ nâng cấp, rồi vì tò mò hăng tiết, có thể ta còn tỉnh bơ ghi danh vào học viện để học thêm cho rốt ráo...

Nhạc cổ điển trở nên một phần sanh hoạt hàng ngày. Rồi lúc nào đó, nhạc bỗng thăng hoa biến thành ‘đạo’, đời sống tinh thần của ta nhờ đó y hình quân bình hơn và rồi phong phú lên gấp bội. Sự việc thế gian dưng không thành nhỏ nhặt, ruồi bu nữa hổng chừng, một khi linh hồn ta đã được ‘tình yêu’ cứu rỗi và thánh hóa !
(A, văn chương màu mè hoa lá cành dzậy cho xôm thôi nha, chớ thiệt ra hổng thấy, chưa thấy bao giờ vụ cứu rỗi và thánh hóa này ráo. Nên rồi nhạc cổ điển thì cứ thưởng thức nhưng cái tâm ta vẫn trần tục động vọng, hỉ nộ ái ố hoài hủy triền miên !)

Các phát minh khoa học thông tin từ nửa thế kỷ nay đã thay đổi hẳn phương thức sanh hoạt của nhơn loại, giúp con người liên lạc học hỏi dể dàng hơn gấp bội. Thời nay, ngồi trước computer (ở nhà hay ở quán) ta có thể tỉnh bơ nghe nhạc và bàn luận luôn về nhạc nếu muốn. Rồi tò mò thì click thêm vài cái nữa là đã có khối tài liệu tha hồ đọc mệt xỉu hổng chừng. Nhạc cổ điển có thể bằng cách ấy sẽ trở nên đại chúng hơn chăng ?
Rồi đại chúng vậy thì bắt buộc chuyện nghe và chuyện bàn cũa ta phải tinh tế thêm chút xíu mới là đúng điệu. Nghe ít nhưng chọn lọc và tới nơi tới chốn vẫn tốt hơn là nghe nhiều, ôm đồm hổ lốn rồi chẳng ra ngô ra khoai gì ráo. Năm nay nghe nhạc thấy ấn tượng và thuyết phục, sang năm nghe lại cùng bản nhạc vẫn chỉ thấy ‘đầy ấn tượng’ và ‘rất thuyết phục’ thì, than ơi, y hình ta đã chẳng khá thêm chút xíu nào !

Tui mới đọc được tại đây cái list 100 bài cho người ‘khởi nghiệp’.
Dà, xin thú thiệt rằng cái list đó tui biết và nghe vỏn vẹn mới 30% mà thôi. Nghe cho hết chắc cần 5-10 năm nữa hổng chừng. Đây là tính theo vận tốc hiện hành, tương lai nếu rãnh rổi hơn có lẽ tui sẽ chỉ cần 3-7 năm, nếu bận bịu thêm thì phải 15-20 năm nữa lận !

Có lẽ bạn sẽ cười ruồi, chi mà lề mề dữ vậy trời ! Dà, thì ngay cái bài Dvorak tui đang bàn đề đây nè, nó đã lằng ngoằng quá cỡ thợ mộc. Tốn đâu đó hơn 60 giờ nghe nhạc và 10 tiếng lục lọi đọc tài liệu trong thư viện hay trong net, rồi thì mới khởi sự ngồi xuống gõ bài, mà y hình gõ cũng cã tháng rồi vẫn chưa xong. Dà, tui vốn là đứa dài mỏ nên chuyện nào chuyện nấy dứt hổng ra, huhu !

(còn tiếp)

[Ran]

Dạ thưa cô, đọc bài của cô cháu háo hức lắm, muốn tìm nghe ngay concerto này, nhưng cháu thấy ngoài thị trường có rất nhiều bản thu âm, thậm chí của ngay Rostropovich (với dàn nhạc giao hưởng Anh, Sec,...). Một người bạn thì khuyên cháu nên nghe Dupré chơi sẽ thấy hay hơn. Cô có thể cho cháu lời nhận xét về các bản thu âm này được không? Cảm ơn cô nhiều!

[Apomethe]

Nghe ai cũng được, mỗi người đều có cái hay mà, không nên cố gắng để tìm một bản nhạc hay nhất, cái hay của người ta chưa chắc là cái hay của mình. Jacqueline du Pré hay mà Rostropovich chơi cũng hay. Mua đĩa của Jackie thì tiện thể chọn bộ nào có luôn cả cello concerto của Elgar nghe để kỉ niệm luôn anniversary âm nhạc lớn nhất trong năm nay. Maisky, Yo-yo Ma, Piatigorsky, Casals,... nói chung nghệ sĩ nào cũng có thu âm bản này, nếu rảnh rang và dư dả thì mua hết về nghe để xem mình sẽ thích cái nào

[Apomethe]

Trong này thấy có của Rostropovich chơi Drorak nè:
http://www.boyunglee.com/music/dvorak/

[Mme Ngô]

Dvorak's cello concerto in B minor Op.104

* * *

Cách đây khoãng 7-8 bữa, tui mở word viết cho xong bài, tính mang vào forum dán nhưng forum đóng cửa, rồi không rõ sao đó mất bài viết luôn. Thiệt là đau thấu ông trời ! Bây giờ thì không nhớ đã viết gì nữa ! Vậy xin ngắn gọn đặng đóng topic đi nghỉ hè luôn thể...

Nghe chuyện tình của Dvorak ta có thể hiểu lầm rằng đời sống hôn nhơn của ông ngó chừng hổng vui. Thiệt ra không có vậy. Dvorak dạy piano tư gia rồi đem lòng luyến ái một cô học trò nhỏ của mình. Khi ấy Dvorak 24 còn Josefina mới 16 tuổi. Tình yêu không thành, Dvorak kết hôn và sống rất hạnh phúc với Anna, chị ruột của Josefina, ông bà có tất cả 9 người con (nhưng chỉ sống sót có 6).

Năm 1877, Josefina về làm vợ một nhà quí tộc xứ áo, công tước Vaclav Kaunitz. Kaunitz khởi sự xây lâu đài Wysoka (tại một làng nhỏ cách Prague khoảng hơn nửa tiếng lái xe) để làm quà cưới tặng nàng. Lâu đài xây theo style néo-renaissance, hoàn tất năm 1878. Các sanh hoạt nghệ thuật của hai gia đình Kaunitz và Dvorak thường được tổ chức tại lâu đài này. Hàng năm Dvorak vẫn đưa toàn gia đình về đây để nghỉ ngơi và sáng tác.

Josefina chết năm 46 tuổi, một năm sau đó lâu đài Wysoka được bán lại cho gia đình Sibersterne. Mãi tới khi đệ nhị thế chiến chấm dứt thì nó trở thành viện bảo tàng Dvorak, nơi lưu trữ những tài liệu hình ảnh liên quan tới sanh hoạt nghệ thuật của hai gia đình Kaunitz và Dvorak. Viện bảo tàng Dvorak có một căn phòng nhỏ với khuôn kiếng chưng bày thủ bút của Dvorak. Lúc tới Wysoka, tim tui mém đập hụt nhịp khi nhìn tận mắt những nốt nhạc do chính tay ông viết ra, đặc biệt nhứt là chương Adagio của the 9th symphony - tui thuộc lòng chương này -
Cũng tại Prague, tui còn đi thăm nhà nghỉ mát villa d’été của Mozart và được coi trình diễn opera The magic flute tại một trong 4 opera-house của thành phố - lớn ngang ngửa với La Scala của Ý hổng chừng.

Con gái đầu lòng của Dvorak sau kết hôn với Suk, một nhạc sĩ vĩ cầm tiếng tăm đồng thời cũng là học trò cưng của Dvorak. Con trai của Suk (cháu nội của Dvorak) thành lập và là violinist trong nhóm Suk trio. Nhóm này có phát hành một bộ 2 CD gồm 4 tấu khúc Dvorak trio cho violin, cello và piano. Họ chơi rất tới, xin giới thiệu cùng bạn luôn thể.

Đi concert nghe live thì nhạc bữa nay chơi có thể hay dở khác hẳn hôm qua. Nên rồi nghe live ‘thực’ hơn, ‘người’ hơn nên thích thú hấp dẩn hơn và dĩ nhiên tốn tiền hơn. Bởi vậy trước khi vào nhạc viện, có lẽ người nghe nhạc cần phải biết, càng nhiều càng tốt, bản nhạc mình sẽ được nghe - thuộc lòng luôn bản nhạc là hay nhứt - Rành rẽ vậy rồi thì chuyện thưởng thức mới thấu đáo. Còn bằng không thiệt phiền, túi tiền ta phiền vì nó vơi đi, nghệ sĩ phiền vì công họ biến thành công cốc, đờn gảy tai trâu nữa hổng chừng !

Thu dĩa thì khác. Khi thu âm vào CD thì thường phải thu đi thu lại, mãi tới khi hạp ý mọi người (nhạc sĩ, nhạc trưởng, chuyên viên kỹ thuật vv..) rồi nó mới được in vào dĩa và tung ra thị trường tiêu thụ. Nghe CD ta hổng cần hấp hối, cứ thong thã từ từ nghiền ngẫm, chẳng đi đâu mà vội.

Vì thích nên tui mua nhiều renditions "Dvorak cello concerto", nhưng mê nhứt vẫn là bản của Rostropovich chơi với London orchestra.
Bản của Du Pré thì thiệt sự không tới lắm. Có thể Du Pré đã thu âm với nhiều giàn nhạc khác mà tui không biết chăng, nhưng cái tui có do Barenboim điều khiển và thu live. Lúc này Du Pré đã bắt đầu bịnh, các ngón tay yếu dần, không dẻo như xưa nên không điều khiển được cây cello ruột của mình nữa. Chồng nàng, Daniel Barenboim, mới đặt làm cho nàng một cây đờn mới toanh nhẹ hơn dễ kéo hơn. Tiếng đờn thiệt sự đã không còn .. vẹn vẻ.

Một bản khác của tui có nhạc trưởng là Leonard Bernstein, cellist do thái (thinh không quên tên) chơi với dàn nhạc Jerusalem. Con én không thể tạo được mùa xuân, ngay cả con én đó là Bernstein đi chăng nữa !
Đặc biệt tui mới mua gần đây một CD do cellist đức Jan Vogler kéo. Cũng trong CD này còn có 2 versions của bản ‘Hãy để em một mình với giấc mơ’, đệm với piano. Version đầu do một giọng nữ hát, version nhì do Jan Vogler chơi.
Riêng bản concerto thì Jan chơi rất lạ, tempo hoàn toàn khác. Tui chưa nghe hết nên cũng chưa thể nói mình thích hay không. Sau cùng thì người chơi Dvorak tui thích nhì sau Rostropovich có lẽ là cellist ăng-lê Willficsh (cũng với dàn London Orchestra).


Bạn Ran có hỏi về bản cello concerto này, tui xin phép có ý kiến như vầy : Sau khi đã đọc cho hết rồi thì bạn nên print phần ‘nghe nhạc’ ra, rồi mỡ youtube mà vừa nghe vừa đối chiếu.
Khi đã nhận ra cấu trúc cùng themes của ba chương nhạc rồi thì bạn có quyền nghe bản nhạc cũng của Rostropovich được upload vào forum phía trên kia, rồi thủng thẳng mà nghiền ngẫm.
Sau cùng thì nếu có tiền ta chạy ù ra tiệm rinh về cái CD, tối tối đeo headphone vô giường đặng khỏi làm phiền lối xóm chung quanh đang cần yên lặng.

Đọc lằng nhằng dài dòng quá chừng rồi ta có quyền quên tuốt nhưng xin giữ lợi những điểm chánh sau :
1. Dvorak sống cuối thời lãng mạn nhưng dòng nhạc nặng hơi hướm cổ điển.
2. Bản nhạc chuyên chở một tình yêu tuổi trẻ không thành tựu.
3. Theme 2 của sonata form là một trong những ý nhạc Dvorak ưa thích nhứt.
4. Exposition của sonata form được chơi hai lần với giàn nhạc và với soloist (khuynh hướng thời cổ điển)
5. Theme 1 của sonata form trong development trở thành lyrical bằng cách chơi chậm (giá trị nốt kéo dài).
6. Thứ tự hai themes nhạc bị đảo ngược trong recapitulation.
7. Không (hay hầu như không) có cadenza viết riêng cho solist.

Và trên tất cả :
Đây là một symphony viết cho cello.
Nói cách khác đây là một concerto mang đầy âm hưởng symphonic.

[Mme Ngô]

Về một vài bài viết trong forum.

* * *

Tui xin phép được viết chung vào đây luôn một thể.

Bài của icqseabridge một bài viết rất chuyên môn do đó rất nặng ký. Thú thiệt là dù đã cố gắng cách mấy tui vẫn bị bội thực, không cách chi tiêu hoá nổi !
Dĩ nhiên là lỗi tại tui rồi. Có vẻ như là vì kiến thức tui không đủ để hiểu, còn bằng không thì tui đã kẹt với những musical terms mà dịch giả dùng chăng ? Chưa kể dịch giả nhận rằng thiệt sự mình cũng chưa hiểu hết. Dịch một chuyện mình không hiểu ngó bộ hổng dễ ăn ! Dù sao cũng phải cám ơn anh bạn đã bỏ công sức thời giờ post nó lên đây.

Sau đây tui chỉ xin góp ý những điều tui có thể hiểu được.

1. Về chữ "trường canh".
Tiếng pháp là mesure và tiếng anh là bar. Tiếng việt sau này kêu bằng ... ô nhịp. Dà, ô nhịp thì được chớ nhịp thì hổng được, thành hồi đó tui mới lên tiếng là vậy.
Term trường canh ni hổng xuất phát từ miền nam nha. Tui học được nó từ nhạc sĩ Đoàn Chuẩn lúc ông khăn gói ra ngoại quốc thăm gia đình. Trường canh được xài hoài đã từ rất lâu, thinh không đổi tên làm chi vậy ta ơi ?

Bảo rằng trường canh nghe tàu quá nên thay bằng term khác cho trong sáng tiếng việt, tui nghe vậy thì biết vậy, chớ cũng hổng tin là vậy.
Những terms hán việt vẫn còn đầy dẫy trong ngôn ngữ hàng ngày vì văn hoá việt vốn ảnh hưởng nặng nề văn hoá trung hoa, liệu rồi từ từ chúng sẽ biến mất hết cho đúng chỉ tiêu chăng ?

Ngôn ngữ việt dùng trong âm nhạc vì chưa đồng nhứt, thế nên tui xin được phép dùng chữ ngoại quốc, bề chi dùng nó tui cũng thấy an toàn hơn. Mấy thế kỷ nay rồi, ớ ngoại quốc mesure đã cứ là mesure, bar đã cứ là bar. Còn ở VN thì bữa trước là trường canh, bữa sau là tiết nhịp rồi bữa sau nữa là ô nhịp, quả là ... hồi hộp !

2. Có ai đó đăng đàn diển giảng về thế nào là cổ điển.
Technical speaking, ta cần phân biệt nhạc cổ điển và thời cổ điển. Tui nghĩ, hoặc tui đã hiểu lầm, hoặc bạn thiệt sự chưa gãy nhẻ chi lắm về term cổ điển này.
Nhạc cổ điển là tên gọi chung cho loại nhạc chúng ta đang nghe đang bàn đây, và nó hổng phải là cái thời khắc phân chia của giòng nhạc - thời phục hưng, baroque, cổ điển, lãng mạn vv .. (mà lại còn phân chia vì lý do chánh trị nữa chớ trời). Vụ định nghĩa ni ni y hình chúng ta đã đề cập tới từ lâu rồi mà, phải vậy không ?

3. Sang tới chuyện Rachmaninov và bản piano concerto để cập trên kia, tui xin góp ý chút đỉnh.

Thế này nha :
Concerto viết cho một nhạc cụ trình tấu với dàn nhạc.
Hồi mới xuất hiện (thế kỷ 18) nó có dạng "concerto grosso", tức nhiều nhạc sĩ chơi cùng một loại nhạc cụ với dàn nhạc phụ hoạ đi theo.
Từ giữa thế kỷ 18, khoảng 1750, thì concerto grosso được dần dà thay thế bằng "concerto solo", tức chỉ một nhạc sĩ chơi nhạc cụ đó với toàn dàn nhạc.

Tôn chỉ của solo concerto cốt yếu nhắm vào sự tương phản căn bản giữa hai đối thủ, soloist và dàn nhạc, trong trận ‘tranh tài’. Tương phản này dựa vào khả năng kỹ thuật (tức ngón nghề), vào âm lượng và âm sắc của nhạc cụ lúc "so găng" với dàn nhạc.
Concerto solo viết cho violin, piano thường thấy nhứt. Viết cho các loại khác (cello, clarinet, flute, bassoon, horn ..) ít thấy hơn.
Thỉnh thoảng cũng có những bản concerto viết cho nhiều loại nhạc cụ chơi chung. Thí dụ Vivaldi với violin concerto (4 cây violin solo), Mozart với Sinfonie Concertante (violin và viola), Beethoven với triple concerto (piano, violin và cello) Brahms với double concerto (violin và cello) ...

Concerto của thời cổ điển (classical period) có 3 điều cá biệt chánh (khác với những thể loại khác cùng thời điểm) kể ra như sau :

a.Chương nhạc.
Tấu khúc thường có 3 chương nhạc (movements). Ba chương ni bao giờ cũng có tempo theo trình tự ‘fast-slow-fast’.
Khác với symphony, concerto không bao giờ có minuet form (minuet là một điệu nhạc vui tươi để nhảy múa).

b.Double exposition của 1st movement.
Chuyện ni tui tán rồi khi bàn về cello concerto của Dvorak, ai lỡ quên xin click dzô đọc lợi.
Sonata form là một vở kịch với 3 hồi, trong đó hồi 1 có tên gọi là exposition nhằm giới thiệu nhơn vật chánh của vở kịch.
Thời cổ điển exposition bao giờ cũng được chơi hai lần :
-Orchestra exposition : Dàn nhạc chơi một mình trước.
-Soloist exposition : Do soloist chơi sau với dàn nhạc.

Ai tò mò mò muốn biết thì xin nói thêm như vầy :
Hai cái exposition ni coi vậy mà có khác nhau tí đỉnh. Orchestra exposition giản dị hơn, thông thường có thể chỉ dùng tonic key mà thôi. Rồi một phần của theme nhạc này sẽ được tác giả trích ra, modulating (tức là đổi keys) để thành soloist exposition.
Orchestra exposition so với soloist exposition không nhiêu khê rối rắm vì thiếu hẳn chuyện tương phản (tương phản giữa các keys nhạc, giữa nhạc cụ solo và dàn nhạc, và ngay cả giữa những themes nhạc với nhau).

c.Cadenza.
Cadenza là lúc dàn nhạc nín thinh cho soloist trổ ngón nghề kêu bằng virtuosic.
Thông thường cadenza thấy ở cuối 1st movement, nhưng cũng có thể thấy tùm lum bất kể, tuỳ ý thích của người sáng tác.
Thời cổ điển (classical period) khúc cadenza không được viết ra mà được giao phó hoàn toàn trong tay nhạc sĩ trình tấu. ông này cứ tùy tiện viết nó ra theo ý riêng, còn bằng như ngon lành hơn, ông ấy còn làm màn improvision, nghĩa là chơi theo cảm hứng ngay tại chổ (đặng hù cho khán giả lé xẹ mắt chơi) !

Nếu nhạc sĩ sáng tác và nhạc sĩ trình diển cùng là một người thì tốt quá xá. Vì rằng khúc cadenza vỉtuosic sẽ không làm thay đổi giá trị âm nhạc của tấu khúc. Nhưng bản nhạc chẳng may rớt vào tay một nhạc sĩ có ngón nghề thứ thiệt, rồi ông tướng ni vì say sưa mải mê ‘thi thố’ nên có thể sẽ làm hỏng cả bản nhạc không chừng.

Đây là trường hợp bản violin concerto của Beethoven.
Vilolinist Clement quậy quá xá trong lúc trình diển ra mắt lần đầu tiên, quậy tới nổi làm dòng nhạc chánh đã bị lu mờ, nhạc đã chìm vào quên lãng trong một thời gian dài từ 1806 là năm sáng tác. Mãi cho tới 1844, khi Josef Joachim vào kho lôi nó ra phủi bụi đặt lên giá và trình diển với nhạc trưởng Mendelsshonn (và với cả Schumann) thì nó mới được thẩm định đúng theo giá trị, rồi sau trở thành tinh hoa tiêu biểu của dòng nhạc viết cho vĩ cầm.

Sang tới thời lãng mạn, thế kỷ thứ 19, có lẽ rút kinh nghiệm từ việc này, Mendelsshonn, Schumann, và rất nhiều các nhạc sĩ sáng tác khác, bèn làm màn đổi mới, bằng cách viết luôn cadenza cho tấu khúc của mình, đặng ông nhạc sĩ trình diễn hết lợi dụng thời cơ chơi nổi lấy tiếng, khỏi sanh lôi thôi rắc rối tùm lum !

Thiệt ra cũng đã có những nhạc sĩ trình diển đa tài, đã viết ra những khúc cadenza xuất sắc làm bài nhạc thêm giá trị, Joachim Kreisler đứng đầu bảng trong nhóm này.

Khi exposition chỉ được chơi duy nhứt một lần thì chuyện phân công giữa dàn nhạc và soloist sẽ tuỳ vào khả năng sáng tác của người viết nhạc. Không có luật lệ nào qui định dàn nhạc và soloist, ai chơi trước chơi sau.

Ngay cả trong sonata form, theme 1 được coi là theme nhạc chánh (main theme) và theme 2 là theme phụ (subornative theme), nhưng rồi với thời gian, cả hai theme nhạc này đã được coi quan trọng ngang nhau, thậm chí có những tác giả đã cho theme 2 trội bật hơn cả theme 1, như trong Schubert 8th symphony hay Wienniawski 1st violin concerto chẳng hạn.

Mendelsshonn’s violin concerto in E minor op. 64 viết năm 1844 là thí dụ điển hình bài bản về thay đổi hình thức của concerto thời cổ điển và thời lãng mạn. Nếu có dịp chúng ta sẽ bàn về bản nhạc này sau.

Sang tới bản cello concerto của Dvorak.
Như đã nói, Brahms tuy sống vào thời lãng mạn nhưng hầu như tất cả các sáng tác của Brahms đều nặng hơi hướm cổ điển, rồi người ta cho rằng Brahms đã ... sanh lầm thời ! Dvorak cũng ảnh hưởng Brahms ít nhiều nên thế nên mới viết double exposition, nhưng táo bạo hơn, ông đã viết phần development và nhứt là phần recapitulation rất lạ. Chưa kể rằng do ảnh hưởng sâu đậm của Schubert, dòng nhạc Dvorak đả là nguồn suối tuôn trào những giai điệu tuyệt vời và bất tận.


Tui xin đóng topic này tại đây và xin gác kiếm quy ẩn ít lâu.
Cám ơn các bạn đã đọc và đã theo dõi.
Rất trân trọng.
Mme Ngô.

[le_lamentation]

tặng mọi người 1 đoạn cuối chương 1 của concerto này, do cái máy cổ lổ xỉ của tôi. Bản thu là của Janos Starker