Tôi có cuộc trò chuyện với Segovia trong phòng ông ở khách sạn Westbury, London. Segovia cho rằng tạp chí ‘Guitar’ đã có cái nhìn đúng đắn không thiên lệch đối với vai trò của Guitar cổ điển. Còn tôi thì quả quyết rằng đó luôn luôn là chính sách của chúng tôi vì tạp chí này ra đời hoàn toàn dành cho Guitar.
Segovia không bao giờ rụt rè khi đưa ra quan điểm của mình, và mặc dầu các nghệ sĩ Guitar điện (trong số đó có những người rất hâm mộ Segovia) biết tất cả các chỉ trích của ông, họ vẫn thoải mái, cũng giống như những bình luận của ông về đàn luýt và clavecin, vì ông là một nhà đấu tranh duy lý cho Guitar cổ điển.
Qua nhiều năm, Guitar phát triển theo nhiều hướng và âm nhạc ở hình thái này hay hình thái khác đều tác động tới mọi người và tới mọi nơi trên thế giới. Điều này có khích lệ ông?
Tôi chỉ thích hướng duy nhất, đó là Guitar cổ điển. Các hướng khác thuộc về lĩnh vực tôi không biết và tôi không có ý kiến gì. Vì, bạn biết đấy, ý kiến của tôi là chẳng có ý kiến gì cả. Ví dụ, Guitar điện, bạn muốn tôi phải nói gì nào? Đầu tiên, họ cứ đeo đẳng với cái tên ‘Guitar’ cho nhạc cụ của mình, mà thực tế không còn là Guitar nữa. Thứ hai, nó có hình dáng khác. Và điểm khác nữa, đó là âm thanh – khi được chơi với miểng gẩy. Âm thanh không còn đẹp và nhiều màu sắc nữa, mà chỉ là nhiều âm. Vậy tại sao còn tiếp tục gọi là Guitar? Nên gọi nó bằng một cái tên khác, chứ không phải là Guitar.
Tôi đọc trong một tạp chí của Mỹ gần đây nhạc Guitar cổ điển không còn phổ biến ở đó nữa.
Ô, không phải vậy đâu. Bạn biết đấy, nếu bạn đến Royal Festival Hall khi tôi chơi ở đó, ít nhất một phần ba khán phòng là những người trẻ tuổi, cả nam và nữ. Ở Mỹ cũng giống như vậy, và ở mọi nơi như New York, Chicago, San Francisco, Los Angeles. Có thể ở vài nơi âm nhạc tốt bị bỏ qua và tồn tại thứ âm nhạc tồi, vậy thì bạn còn nhớ lời khuyên của Schumann chứ? “Chúng ta phải nỗ lực hết sức để làm biến mất âm nhạc tồi”. Và tôi cũng sẽ cố hết sức để làm điều đó.
Tình yêu đầu tiên của tôi là âm nhạc, sau đó mới là Guitar. Tôi thường nói âm nhạc giống như đại dương và các nhạc cụ là các đảo trong đại dương: chúng có thể đẹp hơn hay kém, to hay nhỏ, nhưng vẫn là đảo. Điều quan trọng nhất là đại dương – âm nhạc. Thật không may hầu hết các nghệ sĩ Guitar ‘amateur’ lại xa rời âm nhạc. Họ không chịu đến các buổi hòa nhạc giao hưởng, và sự kết giao của họ với Guitar chỉ đơn giản là chơi cho nhau nghe. Tôi nói với các học sinh của tôi, đầu tiên phải trở thành một nhạc sĩ – và sau đó mới là nghệ sĩ Guitar. Dù ở một thời điểm nào, các nghệ sĩ Guitar ‘amateur’ không có đủ một phần mười kiến thức âm nhạc của bất kỳ một nghệ sĩ violin hay piano nào đang có. Guitar là một nhạc cụ rất đẹp nhưng thật tiếc nếu người chơi lại không phải là một nhạc sĩ.
Trong bảy nghệ sĩ vihuela, người nào hấp dẫn ông nhất?
Có hai người tôi thích nhất. Đầu tiên là Luis Milan, một nhà soạn nhạc lớn. Người thứ hai là Alonso Mudarra. Tiếp theo nữa là Luis de Narvaez, Daza và Feunllana. Narvaez được xem là người đầu tiên chuyển soạn biến tấu cho các nhạc cụ khác nhau – ông ấy gọi đó là ‘những khúc khác nhau’ (differences). Nhưng ngay tại nơi đây, ở nước Anh, có một nhà soạn nhạc mang tính thơ ca nhất là John Downland, nhạc sĩ sánh ngang với Luis Milan. Và sau đó có một người Đức nữa, đó là Sylvius Leopold Weiss. Đó là những nhạc sĩ và nghệ sĩ đàn luýt vĩ đại.
Đàn luýt tất nhiên không phải ở Tây Ban Nha; và vihuela, nói sao nhỉ, có thể gọi là Guitar của người giầu, còn Guitar là đàn luýt của người nghèo! Tất nhiên tôi đã được nghe vihuela chơi, và tôi biết nhiều học trò của Pujol chơi vihuela. Nhưng tất cả các nhạc cụ đó đều là chết, bao gồm cả đàn luýt. Vì Guitar không bao giờ ngưng sống, còn đàn luýt thì đã sa sút và sau đó bị chôn vùi. Tôi chúc mừng Julian Bream đã làm sống lại các tác phẩm thời kỳ Phục Hưng khi chơi đàn luýt. Bream chơi nó, và cả những người khác nữa, nhưng sức sống của nó, bạn biết đấy… Guitar là một thế giới khác; còn đàn dây kép thật sự rất bất tiện cho kỹ thuật bàn tay trái.
Mặc dù vậy, vẫn nhiều người chơi đàn luýt và nhiều nghệ sĩ Guitar lại chơi nhạc từ các bản nhạc đồ hình (tablature) và chỉnh dây thứ ba ở nốt Fa thăng?
Một số bản nhạc đòi hỏi phải chỉnh dây, điều đó đúng, nhưng hầu hết thì không cần thiết. Tôi thích các bản nhạc thời kỳ Phục Hưng và âm nhạc thế kỷ 17-18 được chơi với Steinway lộng lẫy, hoặc với Bechstein – do các nghệ sĩ piano, hơn là chơi trên clavecin. Một vài người thích nghe clavecin vì họ nghĩ rằng họ có thể nhớ đến điều gì đó của thời kỳ xưa. Nhưng không phải thế đâu. Chúng ta sẽ thở dài khi chơi đến đoạn thứ ba hay thứ tư với clavecin, vì nó luôn luôn giống nhau. Tôi thường trêu Wanda Landowska khi nói rằng clavecin giống như Guitar bị cảm lạnh vậy.
Ông có còn nhớ Llobet?
Vâng, tất nhiên rồi, ông ấy là bạn tôi. Tôi rất thích ông ấy. Trong các học trò của Tarrega, Llobet là người xuất sắc nhất. Ông ấy có tư duy âm nhạc hơn những người khác, và kỹ thuật cũng tốt hơn – âm thanh không phải thật tốt lắm, nhưng rất cảm xúc.
Ông ấy chơi với móng tay?
Ồ vâng, tất nhiên rồi. Ông ấy là học sinh duy nhất của Tarrega thông minh và nhạy cảm.
Tại sao Tarrega soạn nhạc hay vậy mà lại chơi không móng?
Điều này rất khó phân tích. Đầu tiên, ông ấy không chơi ở những buổi hòa nhạc đại chúng, sau nữa ông ấy không cần nhịp đập mạnh để tạo ra âm thanh to ở một khán phòng lớn. Khi đó ông ấy không thừa nhận bản chất thật sự của Guitar, đó là âm thanh phong phú được tạo ra từ rung động của gỗ, và các màu sắc khác của đàn Guitar.
Thỉnh thoảng Guitar có thể mô phỏng tiếng kèn oboa, tiếng sáo, cũng có lúc là nhạc cụ dây hay tiếng kèn đồng. Ông ấy đã xem nhẹ diện mạo này. Ông ấy làm cây Guitar trở nên một nhạc cụ buồn tẻ. Nhưng tuy nhiên, ông ấy là một nhạc sĩ rất tốt. Ông ấy là một nghệ sĩ. Và trên hết, ông ấy là người đầu tiên tạo chỗ đứng cho Guitar. Thật không may tôi không được nghe ông ấy chơi đàn. Ông ấy mất năm 1909 khi tôi còn là một cậu bé. Tôi ở Granada, rất xa những nơi ông ấy hoạt động như Barcelona, Valencia và các vùng khác ở Tây Ban Nha.

Tarrega vẫn có ảnh hướng tới chúng ta qua phương pháp của ông, và ý tưởng bàn tay phải được các học sinh của ông ghi nhận?
Điều này thật ngớ ngẩn. Kỹ thuật đó làm giảm âm lượng của Guitar, cũng như sự khác biệt của tiếng gỗ và màu sắc. Điều này rất quan trọng. Stravinsky đã từng nói với tôi: “Guitar của bạn không kêu to nhưng vang xa”. Và chính xác là như vậy, vì âm thanh của Guitar có một sức mạnh tiềm tàng. Một hòa âm đơn có thể lấp đầy Festival Hall !
Cây Guitar của tôi thì sao? Ồ, khi tôi chơi lần đầu tiên, tôi mới là đứa trẻ 7 hay 10 tuổi, và cây Guitar tôi chơi khi đó là của một thợ đàn bình thường ở Granada. Và đến khi tôi chơi chương trình hòa nhạc đầu tiên ở Mandrid, tôi chơi cây đàn của Jose Ramirez làm năm 1912. Ông ấy trao cho tôi khi lần đầu tiên tôi đến Mandrid. Cây đàn này tôi chơi cho lần thu âm đầu tiên với His Master’s Voice. Sau khi tôi qua đời, tôi sẽ tặng nó cho Nhạc viện Mandrid. Cây đàn Hauser thì tôi sẽ tặng cho Nhạc viện Geneva, là nhạc viện đầu tiên đã dạy Guitar một cách đúng đắn. Tôi ít khi chơi chúng bây giờ vì cấu trúc cũng như bàn phím, khoảng cách giữa các dây khác với cây đàn tôi chơi ngày hôm nay, đã được chỉnh sửa theo ý tôi. Giờ đây tôi chơi Fleta. Nó là một chiếc đàn tuyệt vời, âm thanh rất đẹp.
Ngày nay, dây đã tốt hơn nhiều so với trước. Thật là khổ sở khi trước kia phải chơi với dây làm bằng ruột mèo, vì khi tôi hay ai đó phải ra sân khấu chơi dây đó, bạn hãy thử hình dùng xem điều gì xảy ra với tôi ở Festival Hall một ngày khác, khi tôi phải ra từ một phòng rất lạnh, tới hội trường rất nóng. Dây thì cứ xuống dần, xuống dần, và dường như không có cách gì lên dây đàn chính xác được. Sẽ thật là tồi tệ nếu tôi lại dùng dây ruột mèo, vì dây có thể rạn nứt, hoặc câm tiếng.
Tôi hiểu ông không định tiếp tục những chuyến lưu diễn dài ngày nữa?
Đúng rồi, thật đáng tiếc tôi phải bỏ các buổi hòa nhạc ở xa vì tôi không thích phải đi máy bay 25 hoặc 30 giờ nữa. Tôi yêu khán giả ở Nhật Bản. Họ rất tuyệt vời. Hoàn toàn cống hiến cho âm nhạc! Yên lặng, và rất say mê. Tôi rất thích họ. Bạn biết không, có tới hơn hai triệu nghệ sĩ Guitar cổ điển ‘amateur’, và chỉ Guitar cổ điển rải rác trên khắp nước Nhật.
Cuối cùng, ông thấy tương lai Guitar thế nào?
Ồ, tôi là người lạc quan. Vì tôi chắc chắn rằng Guitar giờ đây có rất nhiều chương trình biểu diễn, và Guitar được dạy trong các nhạc viện một cách đúng đắn. Các nhạc sĩ thì vẫn tiếp tục viết cho Guitar. Guitar là một nhạc cụ đẹp và tôi tin chắc Guitar sẽ có một tương lai bền vững.

George Clinton
Người dịch: Bùi Xuân Trường