QuocVu
17-12-2007, 21:43
CHUYỆN DÔNG DÀI VỀ BA BẢN GHI ÂM TOSCA
http://ring.mithec.com/images/Tosca.jpg
TỪ CÂU CHUYỆN…
Tosca của Puccini có lẽ đã quá quen thuộc với người nghe nhạc cổ điển, đặc biệt là giới mộ điệu opéra. Cùng với Madama Butterfly, La Bohème, Turandot … Tosca là một trong những tác phẩm mang đậm dấu ấn phong cách âm nhạc Puccini, âm nhạc trường phái Hiện thực (Verismo).
Cũng như các tác giả khác của trường phái Verismo, âm nhạc Puccini không đặt tâm điểm vào việc phô diễn những kỹ thuật, kỹ xảo trên giọng hát như các tác giả Bel Canto hay như trong một vài tác phẩm của Verdi. Không hài hước, đầy biến âm như Rossini, không tham vọng ở những cuộc đấu tranh giải phóng nhân dân như Verdi, và cũng không kể những chuyện tình éo le giữa con cái các dòng họ quí tộc, opéra của Puccini theo đuổi những bi kịch cá nhân, bi kịch của tình yêu lãng mạn, trong sự giằng xé của số phận. Ở đó, ta bắt gặp người đàn bà Á Đông chung thủy với một ảo vọng tình yêu và sự tôn thờ tuyệt đối người đàn ông của đời mình (Madama Butterfly), hay cô gái nghèo Mimi yêu chàng họa sĩ khốn khó sống trong khu phố Latin cũ kĩ của Paris, để rồi chết trong buồn thương và bệnh tật (La Bohème)…
Tosca là bi kịch của người nữ ca sĩ thành Roma những năm 1900. Tình yêu của nàng với chàng họa sĩ Mario Cavaradossi luôn bị đe dọa bởi viên sĩ quan độc tài Scarpia. Mario Cavaradossi che giấu người bạn Angelotti, vốn là một chiến sĩ cách mạng, trong khu vườn sau nhà. Chính điều này khiến Mario bị bắt, phải chịu bức cung. Về phần Tosca, để giải cứu cho người tình, cô phải chấp nhận trao thân cho Scarpia. Chính vào lúc tên sĩ quan toan chạm vào người mình, Tosca đã giết chết hắn. Nhưng số phận vẫn không buông tha cho nàng. Thủ hạ của Scarpia vẫn thi hành lệnh xử bắn Cavaradossi. Hóa điên bên xác người tình, Tosca tự sát bằng cách nhảy từ trên cao một ngọn tháp.
Âm nhạc của vở kịch xúc động và hoành tráng không kém bất kỳ vở bi ca nào trước đó. Những ouverture truyền thống được thay bằng vài câu nhạc ngắn gọn để đưa người xem (hay người nghe) đi thẳng vào câu chuyện. Aria Recondita armonia mở màn của Cavaradossi chan chứa tình yêu, niềm lạc quan vào cuộc sống. Angelotti bước vào, anh cầu xin Mario giúp mình ẩn náu, trong lúc đó tiếng Tosca đang gọi ngoài cửa. Sau đó là đoạn duo giữa đôi tình nhân, lúc đầy tình cảm, lúc căng thẳng trong những hờn dỗi của tình yêu. Những câu nhạc tiếp nối nhau, bổ sung cho nhau, với một dàn nhạc đa sắc, tất cả tạo nên một trong những “love scene” kinh điển.
Scarpia mở đầu màn 2 với khúc aria khá dài xen lẫn hát nói. Tosca xuất hiện. Cuộc đối đầu giữa một mỹ nhân – ca sĩ với một viên tướng xảo quyệt diễn ra trong sự căng thẳng. Scarpia lúc tỏ ra hung hãn, lúc lại có vẻ “thánh thiện”. Thủ đoạn của hắn đi từ dụ dỗ, đến bức ép, cuối cùng là hành hạ Tosca và Mario. Tâm điểm của màn 2 là aria Vissi d’arte đầy ẩn ức. Bài ca là lời cầu nguyện trong đau đớn của Tosca. Cao trào của màn lại nằm ở chỗ Tosca dùng dao đâm chết Scarpia “Đây là nụ hôn của Tosca, chết đi, tên khốn kiếp”. Âm nhạc đứt quãng từng câu. Lời hát của Tosca rời rạc và nặng nề.
Màn 3 bắt đầu bằng đoạn prélude buồn thảm với những tiếng kèn .Đêm tối phủ trùm nhà ngục – pháo đài nơi Mario bị giam. Anh cất khúc hát hồi tưởng đến những kỷ niệm tình yêu, và niềm tin bất tận vào cuộc sống trong chính những giờ phút cuối cùng của đời mình. Tosca đến. Phần cuối của vở kịch kết thúc bi thảm như ta đã biết.Tosca cất lên nốt nhạc cuối cùng rồi nhảy khỏi ngọn tháp. Dàn dây mạnh mẽ lập lại giai điệu chính khúc aria E lucevan le stelle của Mario.
… ĐẾN NGƯỜI HÁT …
Trải qua suốt thế kỷ 20, biết bao soprano và tenore đã diễn Tosca. Những khúc aria trong vở kịch thường xuyên đứng trong nhạc mục của các giọng soprano lyrico spinto, hay dramatico. Aria Recondita armonita và E lucevan le stelle gần như là khuôn mẫu cho các giọng tenore. Ta hãy thử nghe Tosca qua 3 bản ghi âm toàn tác phẩm mà người viết bài hiện có. Đó là ba bản ghi của các ca sĩ : Birgit Nilsson – Franco Corelli, Raina Kabaivanska – Placido Domingo và Maria Callas – Giuseppe Di Stefano.
1. Maria Callas – Tito Gobbi – Giuseppe Di Stefano
- Maria Callas soprano : Floria Tosca
- Giuseppe Di Stefano tenore : Mario Cavaradossi
- Tito Gobbi barytono : Scarpia
Dàn nhạc và dàn hợp xướng Teatro alla Scala di Milano – ghi âm năm 1953 bởi hãng EMI
Chỉ huy : Victor de Sabata
Tosca là vai diễn chính thức đầu tiên của Maria Callas trên sân khấu Athène năm 1942, và cũng là vai đầu tiên thuộc trường phái Ý trong đời ca hát của Maria Callas. Vai Tosca chiếm vị trí đặc biệt trong sự nghiệp của người nữ danh ca, một vai diễn đã vận vào chính cuộc đời của người hát. Trên sân khấu, qua Tosca, Callas đã diễn chính cuộc đời của mình, cuộc đời của một người phụ nữ đam mê. Ở đó, số phận của một phụ nữ và một nghệ sĩ hòa vào nhau, tạo nên một Callas-Tosca kinh điển của lịch sử âm nhạc.
http://img528.imageshack.us/img528/4290/tosca0yj.jpg
Bìa đĩa TOSCA – hãng EMI 1953
Chính từ bản ghi âm 1953 này, Callas đã đặt dấu ấn vĩnh viễn với tác phẩm, đi cùng một đội ngũ tuyệt vời : Giuseppe Di Stefano với chất giọng lyrico spinto xúc động và hay đến mức không thể khen gì được nữa, Tito Gobbi về sau trở thành người đóng Scarpia duy nhất cùng với Callas, ông đã theo chân Callas đến mọi sân khấu trên thế giới để hát Tosca ; bản thu âm thực hiện cùng dàn nhạc và dàn hợp xướng danh tiếng của La Scala dưới đũa chỉ huy Victor de Sabata.
http://www.filomusica.com/filo21/callas.jpg
Callas trong vai Tosca
Vissi d’arte với giọng hát Callas đã lấy đi không biết bao nhiêu nước mắt của khán giả. Bản ghi 1953, theo hãng EMI, là một kiệt tác của công nghiệp ghi âm nói chung. Về sau, EMI đã tái phát hành bản ghi này trong série Greats recordings of the century.
Ngoài ra, Maria Callas còn có một bản thu Tosca khác thực hiện năm 1964, với Carlo Bergonzi (Mario Cavaradossi) và Scarpia (Tito Gobbi). Phiên bản này do Georges Prêtre chỉ huy, thu tại Paris với dàn nhạc Trung tâm biểu diễn thuộc Nhạc viện Paris. Vào thời điểm này, giọng Callas đã có phần giảm sút, nhưng chất kịch và sự biểu cảm trong tiếng hát thì dường như lại càng sâu thẳm theo thời gian. Theo một tư liệu, Callas có vẻ thất vọng về Carlo Bergonzi khi bà nói “Không phải hát như thế, thật không chấp nhận một giọng ca như thế”. Đó là sự kiêu ngạo của người nghệ sĩ, hay là nỗi tiếc nuối vì không thể thỏa mãn những mong đợi và khao khát về nghệ thuật của chính họ ?
http://www.reginaopera.org/calgob.jpg
Callas & Gobbi với Act 2 – Tosca trên sân khấu Covent Garden 1964, một concert với phần đầu là récital và phần hai là Act 2 – Tosca, với thiết kế sân khấu hoành tráng của Franco Zeffirelli.Concert 1964 – Covent Garden là một trong những thước phim hiếm hoi về những buổi diễn của Callas trên sân khấu.
http://www.chambe-aix.com/musique/dossier/maria_callas/images/callas_tosca_bergonzi.jpg
Buổi ghi âm Tosca – 1964 tại Paris (từ trái sang) : Carlo Bergonzi, Maria Callas, Tito Gobbi, Ugo Trama
2. Birgit Nilsson, Franco Corelli, Dietrich Fischer-Dieskau
- Floria Tosca : Birgit Nilsson
- Mario Cavaradossi : Franco Corelli
- Scarpia : Dietrich Fischer - Dieskau
Dàn nhạc và dàn hợp xướng Viện hàn lâm âm nhạc Santa Cecilia – Roma
(Academia di Santa Cecilia)
Ghi âm năm 1967 bởi hãng DECCA
Chỉ huy : Lorin Maazel
http://ecx.images-amazon.com/images/I/31VJHAXC9FL._AA180_.jpg
Bản ghi âm này có phần đặc biệt về đội ngũ ca sĩ, ngoại trừ Franco Corelli vì ông vốn nổi tiếng với opéra Ý. Corelli có một giọng hát ngả mũi rất Pháp, dù không phải người Pháp. Với chất giọng tenor lirico spinto (hay dramatico theo một cách nhìn khác) nhiều cảm xúc, âm sắc đa dạng, kịch tính cao độ, Franco Corelli quả thực là một lựa chọn tuyệt vời cho vai Mario Cavaradossi, và cho trường phái Verismo nói chung. Lối hát của Corelli có phần nức nở, nên đôi khi ông bị một số nhà phê bình chỉ trích. Dẫu thế, giọng hát của Corelli vẫn làm say lòng người nghe.
Dietrich Fischer-Dieskau lại được biết đến nhiều hơn trong sự nghiệp lieder, đặc biệt là các lieder của Beethoven, Brahms, Schubert, Schumann, Wolf,... Trong bản ghi Tosca này, ông hát Scarpia rất ư là chỉn chu về kỹ thuật, tuy nhiên lại có phần “hiền dịu”, nếu bạn đã nghe Scarpia của Tito Gobbi.
Với Birgit Nilsson thì còn đặc biệt hơn. Không ai là không biết đến giọng kịch tính đồ sộ của bà, trong những tác phẩm thuộc đồ sộ, ấn tượng của Wagner, R. Strauss. Nilsson dường như không thực sự phù hợp lắm với opera Ý, ngoại trừ Turandot (cũng của Puccini). Điều này chính Nilsson cũng tự thú nhận. Thế mạnh của Nilsson là ở các nốt cao hoành tráng, chắc và sắc bén, nốt C3 mạnh mẽ. Kỹ thuật projection của bà rất tốt, giọng hát được phát đi một cách dứt khoát. Tuy thế, ở một góc độ nào đó, Nilsson hát Tosca chưa được tự nhiên, có lẽ do hạn chế về ngôn ngữ và ảnh hưởng lối hát chính xác với nhiều âm đóng trong opera Đức, vốn dĩ có phần nặng nề, và mang nhiều tính trừu tượng so với trường phái Ý nặng về chất duy cảm.
http://nycoperafanatic.com/birgit/nilssontosca.jpg
Correlli va Nilsson trong Tosca
Lẽ dĩ nhiên, opera Ý không thuộc sở trường của Nilsson, nhưng không vì thế mà Tosca của bà … không hay. Vượt qua những hạn chế trong một phong cách âm nhạc nhất định, Tosca – Nilsson vẫn thu hút người nghe bằng sự mạnh mẽ trong giọng hát (điều này dễ hiểu với một giọng wagnerian soprano!), những đoạn recitativo căng thẳng. Nghe đoạn Tosca giết Scarpia và Tosca hóa dại rồi nhảy lầu tự sát, ta mới thấy Nilsson bộc lộ sức mạnh của mình như thế nào… Tất cả làm nên một Tosca dữ dội, phảng phất một phong vị “Walküre”.
http://www.isoldes-liebestod.info/Isolde_Jpg_Ordner/M-P/Nilsson_Tosca_Wi.jpg
Nilsson trong vai Tosca
So với bản của Callas, phiên bản Tosca-Nilsson có phần trội hơn về chất lượng âm thanh, điều này là tất yếu do sự cách biệt về thời gian giữa hai tác phẩm. Và cũng chính điều ấy giúp cho khán giả thưởng thức dàn nhạc của Puccini, với những âm hình chủ đạo qua từng phân đoạn, và những nét giai điệu ấy đa phần chính là giai điệu trong phần hát của từng vai, biểu trưng cho nhân vật, và cho mỗi hoàn cảnh nhất định. Phải chăng đây là một kiểu leitmotiv của Puccini ?
3. Bản film Tosca của đạo diễn Gianfranco de Bosio
Raina Kabaivanska : Floria Tosca
Plácido Domingo : Mario Cavaradossi
Seril Milnes : Scarpia
Đạo diễn film : Gianfranco de Bosio, thực hiện năm 1976 với hãng Deutsche Grammophone.
Dàn nhạc và hợp xướng New Philharmonia orchestra
Chỉ huy Bruno Bartoletti
http://www.prestoclassical.co.uk/images/records/dg0734038.jpg
Khác với các phiên bản trên đều là CD audio, ở đây ta có hẳn một bộ phim Tosca được thực hiện bởi đạo diễn Gianfranco de Bosio. Bộ phim được quay đẹp với khung cảnh thật và hoành tráng. Trang phục cũng như tạo hình của diễn viên thì quả là hấp dẫn người xem. Dàn diễn viên có sức hút mạnh mẽ về ngoại hình, giọng ca tuyệt vời … đó là tất cả những gì bạn có thể nhìn thấy rõ qua Tosca này.
http://www.cs.princeton.edu/%7Esan/kabaivanska2.jpg
Raina Kabaivanska trong Tosca trên sân khấu
Seril Milnes có chất giọng barytono đầy đặn ở khu trung âm. Cũng như Dieskau, có thể ông khá “ấm áp” so với Scarpia độc ác, và ngoại hình khá bắt mắt của ông làm ta xua tan đi hình ảnh Scarpia bạo tàn với vẻ ngoài nham hiểm. Scarpia-Milnes cho thấy rõ một nhà cầm quyền độc đoán nhưng cũng không kém phần đa tình trong niềm si mê đến tàn nhẫn dành cho Tosca.
http://www.rainakabaivanska.net/news/img/news/46_1.jpg
Kabaivanska và Domingo sau buổi diễn Tosca tại nhà hát opera La Scala
Kabaivanska, soprano dramatico người Bulgaria, đã hát Tosca một cách say đắm, và kỹ thuật không thua kém các ca sĩ đi trước. Giọng hát Kabaivanska có phần chịu nhiều ảnh hưởng của trường phái Đông Âu, âm sắc gần giống mezzo soprano. Riêng aria Vissi d’arte, có lẽ bà không thành công lắm. Giọng có phần đanh, và, cũng như Nilsson, Kabaivanska chưa được mềm mại trong một khúc hát nhiều biểu cảm, tuy nhiên pianissimo rất tốt ở câu nhạc kết perche me ne rimuneri così ? Nói như thế không có nghĩa Kabaivanska hát Tosca không thành công. Trong sự nghiệp của bà, vai Tosca chiếm một vị trí không nhỏ, và thậm chí theo một số nhà phê bình, Kabaivanska thuộc vào hàng ngũ ca sĩ có cách hát “kiểu Callas”. Không nức nở đến hóa thân thành chính nhân vật như Callas, không hoành tráng như Nilsson, và cũng không biểu diễn kỹ thuật làn hơi hoàn hảo như Caballé, Tosca của Kabaivanska là một tổng thể dung hòa giữa trữ tình và kịch tính, giữa một người phụ nữ dịu dàng và một con người mạnh mẽ khi bị dồn đến bước đường cùng. Giọng hát rất dày của bà đầy đặn trên các quãng âm, spinto mạnh mẽ ở cao trào, giọng ngực tràn đầy mà vẫn không đục, và các note cao rõ ràng, chắc tiếng, cùng với sự tiết chế trong kỹ thuật và cảm xúc … đó là tất cả sự thuyết phục mà Kabaivanska dành cho người nghe.
Tâm điểm của bản Tosca này, theo người viết, có lẽ lại nằm ở Plácido Domingo. Vai chàng họa sĩ này quả là đo ni đóng giày cho giọng tenore nổi tiếng đẹp giọng và … đẹp trai. Mà đúng thế thật, Domingo thu hút mắt nhìn của ta ngay từ màn mở đầu với gương mặt biểu cảm, ánh mắt nồng ấm, dáng vẻ nghệ sĩ, và rồi quyến rũ tai nghe với giọng tenore lyrico mềm mại, bay bổng, mượt mà … tất cả mỹ từ như bạn muốn ! Đến cao trào, cũng như trong những đoạn căng thẳng, Domingo lộ rõ là một giọng spinto đỉnh cao : kịch tính mà không nặng nề và không có cảm giác phá giọng. Aria E lucevan le stelle, giọng hát Domingo sao mà buồn đến nao lòng, chính người viết bài đã từng khóc khi nghe Domingo hát khúc aria ấy …
… ĐỂ … KHÔNG PHẢI KẾT LUẬN …
http://www.festivalopera.it/portico/export/images/upload/med/1/1178217581434_max_Tosca.jpg
Những bản dựng nói trên chưa phải là hết với một tác phẩm tầm cỡ như Tosca. Người nghe nhạc khắp nơi chắn vẫn chưa quên Monserrat Caballé với làn hơi dài có một không hai khi bà chuyển từ fortissimo sang pianissimo chỉ với một hơi thở (trong Vissi d’arte), và trong suốt thế kỷ XX không ai hát Tosca theo kiểu đó, hay Renata Tebaldi lừng danh với sắc giọng lyrico spinto đôi khi được xem là hoàn hảo, và gần đây ta còn có Angela Gheorghiu trong một bản quay phim, một Tosca mà hãng EMI mong đợi, và cũng theo EMI, Tosca của nữ ca sĩ xinh đẹp này là sự dung hòa giữa hai diva cựu trào Callas và Tebaldi …và còn rất nhiều giọng ca khác nữa…
Tất cả những nhận xét trên đây chỉ là một số ý tưởng và cảm nhận mang tính chủ quan của người viết, còn lại, cũng như thực hư mọi chuyện thế nào, đấy là phần việc của bạn nghe nhạc …
Nguyễn Quốc Vũ
...những ngày cuối tháng 12 - 2007
http://ring.mithec.com/images/Tosca.jpg
TỪ CÂU CHUYỆN…
Tosca của Puccini có lẽ đã quá quen thuộc với người nghe nhạc cổ điển, đặc biệt là giới mộ điệu opéra. Cùng với Madama Butterfly, La Bohème, Turandot … Tosca là một trong những tác phẩm mang đậm dấu ấn phong cách âm nhạc Puccini, âm nhạc trường phái Hiện thực (Verismo).
Cũng như các tác giả khác của trường phái Verismo, âm nhạc Puccini không đặt tâm điểm vào việc phô diễn những kỹ thuật, kỹ xảo trên giọng hát như các tác giả Bel Canto hay như trong một vài tác phẩm của Verdi. Không hài hước, đầy biến âm như Rossini, không tham vọng ở những cuộc đấu tranh giải phóng nhân dân như Verdi, và cũng không kể những chuyện tình éo le giữa con cái các dòng họ quí tộc, opéra của Puccini theo đuổi những bi kịch cá nhân, bi kịch của tình yêu lãng mạn, trong sự giằng xé của số phận. Ở đó, ta bắt gặp người đàn bà Á Đông chung thủy với một ảo vọng tình yêu và sự tôn thờ tuyệt đối người đàn ông của đời mình (Madama Butterfly), hay cô gái nghèo Mimi yêu chàng họa sĩ khốn khó sống trong khu phố Latin cũ kĩ của Paris, để rồi chết trong buồn thương và bệnh tật (La Bohème)…
Tosca là bi kịch của người nữ ca sĩ thành Roma những năm 1900. Tình yêu của nàng với chàng họa sĩ Mario Cavaradossi luôn bị đe dọa bởi viên sĩ quan độc tài Scarpia. Mario Cavaradossi che giấu người bạn Angelotti, vốn là một chiến sĩ cách mạng, trong khu vườn sau nhà. Chính điều này khiến Mario bị bắt, phải chịu bức cung. Về phần Tosca, để giải cứu cho người tình, cô phải chấp nhận trao thân cho Scarpia. Chính vào lúc tên sĩ quan toan chạm vào người mình, Tosca đã giết chết hắn. Nhưng số phận vẫn không buông tha cho nàng. Thủ hạ của Scarpia vẫn thi hành lệnh xử bắn Cavaradossi. Hóa điên bên xác người tình, Tosca tự sát bằng cách nhảy từ trên cao một ngọn tháp.
Âm nhạc của vở kịch xúc động và hoành tráng không kém bất kỳ vở bi ca nào trước đó. Những ouverture truyền thống được thay bằng vài câu nhạc ngắn gọn để đưa người xem (hay người nghe) đi thẳng vào câu chuyện. Aria Recondita armonia mở màn của Cavaradossi chan chứa tình yêu, niềm lạc quan vào cuộc sống. Angelotti bước vào, anh cầu xin Mario giúp mình ẩn náu, trong lúc đó tiếng Tosca đang gọi ngoài cửa. Sau đó là đoạn duo giữa đôi tình nhân, lúc đầy tình cảm, lúc căng thẳng trong những hờn dỗi của tình yêu. Những câu nhạc tiếp nối nhau, bổ sung cho nhau, với một dàn nhạc đa sắc, tất cả tạo nên một trong những “love scene” kinh điển.
Scarpia mở đầu màn 2 với khúc aria khá dài xen lẫn hát nói. Tosca xuất hiện. Cuộc đối đầu giữa một mỹ nhân – ca sĩ với một viên tướng xảo quyệt diễn ra trong sự căng thẳng. Scarpia lúc tỏ ra hung hãn, lúc lại có vẻ “thánh thiện”. Thủ đoạn của hắn đi từ dụ dỗ, đến bức ép, cuối cùng là hành hạ Tosca và Mario. Tâm điểm của màn 2 là aria Vissi d’arte đầy ẩn ức. Bài ca là lời cầu nguyện trong đau đớn của Tosca. Cao trào của màn lại nằm ở chỗ Tosca dùng dao đâm chết Scarpia “Đây là nụ hôn của Tosca, chết đi, tên khốn kiếp”. Âm nhạc đứt quãng từng câu. Lời hát của Tosca rời rạc và nặng nề.
Màn 3 bắt đầu bằng đoạn prélude buồn thảm với những tiếng kèn .Đêm tối phủ trùm nhà ngục – pháo đài nơi Mario bị giam. Anh cất khúc hát hồi tưởng đến những kỷ niệm tình yêu, và niềm tin bất tận vào cuộc sống trong chính những giờ phút cuối cùng của đời mình. Tosca đến. Phần cuối của vở kịch kết thúc bi thảm như ta đã biết.Tosca cất lên nốt nhạc cuối cùng rồi nhảy khỏi ngọn tháp. Dàn dây mạnh mẽ lập lại giai điệu chính khúc aria E lucevan le stelle của Mario.
… ĐẾN NGƯỜI HÁT …
Trải qua suốt thế kỷ 20, biết bao soprano và tenore đã diễn Tosca. Những khúc aria trong vở kịch thường xuyên đứng trong nhạc mục của các giọng soprano lyrico spinto, hay dramatico. Aria Recondita armonita và E lucevan le stelle gần như là khuôn mẫu cho các giọng tenore. Ta hãy thử nghe Tosca qua 3 bản ghi âm toàn tác phẩm mà người viết bài hiện có. Đó là ba bản ghi của các ca sĩ : Birgit Nilsson – Franco Corelli, Raina Kabaivanska – Placido Domingo và Maria Callas – Giuseppe Di Stefano.
1. Maria Callas – Tito Gobbi – Giuseppe Di Stefano
- Maria Callas soprano : Floria Tosca
- Giuseppe Di Stefano tenore : Mario Cavaradossi
- Tito Gobbi barytono : Scarpia
Dàn nhạc và dàn hợp xướng Teatro alla Scala di Milano – ghi âm năm 1953 bởi hãng EMI
Chỉ huy : Victor de Sabata
Tosca là vai diễn chính thức đầu tiên của Maria Callas trên sân khấu Athène năm 1942, và cũng là vai đầu tiên thuộc trường phái Ý trong đời ca hát của Maria Callas. Vai Tosca chiếm vị trí đặc biệt trong sự nghiệp của người nữ danh ca, một vai diễn đã vận vào chính cuộc đời của người hát. Trên sân khấu, qua Tosca, Callas đã diễn chính cuộc đời của mình, cuộc đời của một người phụ nữ đam mê. Ở đó, số phận của một phụ nữ và một nghệ sĩ hòa vào nhau, tạo nên một Callas-Tosca kinh điển của lịch sử âm nhạc.
http://img528.imageshack.us/img528/4290/tosca0yj.jpg
Bìa đĩa TOSCA – hãng EMI 1953
Chính từ bản ghi âm 1953 này, Callas đã đặt dấu ấn vĩnh viễn với tác phẩm, đi cùng một đội ngũ tuyệt vời : Giuseppe Di Stefano với chất giọng lyrico spinto xúc động và hay đến mức không thể khen gì được nữa, Tito Gobbi về sau trở thành người đóng Scarpia duy nhất cùng với Callas, ông đã theo chân Callas đến mọi sân khấu trên thế giới để hát Tosca ; bản thu âm thực hiện cùng dàn nhạc và dàn hợp xướng danh tiếng của La Scala dưới đũa chỉ huy Victor de Sabata.
http://www.filomusica.com/filo21/callas.jpg
Callas trong vai Tosca
Vissi d’arte với giọng hát Callas đã lấy đi không biết bao nhiêu nước mắt của khán giả. Bản ghi 1953, theo hãng EMI, là một kiệt tác của công nghiệp ghi âm nói chung. Về sau, EMI đã tái phát hành bản ghi này trong série Greats recordings of the century.
Ngoài ra, Maria Callas còn có một bản thu Tosca khác thực hiện năm 1964, với Carlo Bergonzi (Mario Cavaradossi) và Scarpia (Tito Gobbi). Phiên bản này do Georges Prêtre chỉ huy, thu tại Paris với dàn nhạc Trung tâm biểu diễn thuộc Nhạc viện Paris. Vào thời điểm này, giọng Callas đã có phần giảm sút, nhưng chất kịch và sự biểu cảm trong tiếng hát thì dường như lại càng sâu thẳm theo thời gian. Theo một tư liệu, Callas có vẻ thất vọng về Carlo Bergonzi khi bà nói “Không phải hát như thế, thật không chấp nhận một giọng ca như thế”. Đó là sự kiêu ngạo của người nghệ sĩ, hay là nỗi tiếc nuối vì không thể thỏa mãn những mong đợi và khao khát về nghệ thuật của chính họ ?
http://www.reginaopera.org/calgob.jpg
Callas & Gobbi với Act 2 – Tosca trên sân khấu Covent Garden 1964, một concert với phần đầu là récital và phần hai là Act 2 – Tosca, với thiết kế sân khấu hoành tráng của Franco Zeffirelli.Concert 1964 – Covent Garden là một trong những thước phim hiếm hoi về những buổi diễn của Callas trên sân khấu.
http://www.chambe-aix.com/musique/dossier/maria_callas/images/callas_tosca_bergonzi.jpg
Buổi ghi âm Tosca – 1964 tại Paris (từ trái sang) : Carlo Bergonzi, Maria Callas, Tito Gobbi, Ugo Trama
2. Birgit Nilsson, Franco Corelli, Dietrich Fischer-Dieskau
- Floria Tosca : Birgit Nilsson
- Mario Cavaradossi : Franco Corelli
- Scarpia : Dietrich Fischer - Dieskau
Dàn nhạc và dàn hợp xướng Viện hàn lâm âm nhạc Santa Cecilia – Roma
(Academia di Santa Cecilia)
Ghi âm năm 1967 bởi hãng DECCA
Chỉ huy : Lorin Maazel
http://ecx.images-amazon.com/images/I/31VJHAXC9FL._AA180_.jpg
Bản ghi âm này có phần đặc biệt về đội ngũ ca sĩ, ngoại trừ Franco Corelli vì ông vốn nổi tiếng với opéra Ý. Corelli có một giọng hát ngả mũi rất Pháp, dù không phải người Pháp. Với chất giọng tenor lirico spinto (hay dramatico theo một cách nhìn khác) nhiều cảm xúc, âm sắc đa dạng, kịch tính cao độ, Franco Corelli quả thực là một lựa chọn tuyệt vời cho vai Mario Cavaradossi, và cho trường phái Verismo nói chung. Lối hát của Corelli có phần nức nở, nên đôi khi ông bị một số nhà phê bình chỉ trích. Dẫu thế, giọng hát của Corelli vẫn làm say lòng người nghe.
Dietrich Fischer-Dieskau lại được biết đến nhiều hơn trong sự nghiệp lieder, đặc biệt là các lieder của Beethoven, Brahms, Schubert, Schumann, Wolf,... Trong bản ghi Tosca này, ông hát Scarpia rất ư là chỉn chu về kỹ thuật, tuy nhiên lại có phần “hiền dịu”, nếu bạn đã nghe Scarpia của Tito Gobbi.
Với Birgit Nilsson thì còn đặc biệt hơn. Không ai là không biết đến giọng kịch tính đồ sộ của bà, trong những tác phẩm thuộc đồ sộ, ấn tượng của Wagner, R. Strauss. Nilsson dường như không thực sự phù hợp lắm với opera Ý, ngoại trừ Turandot (cũng của Puccini). Điều này chính Nilsson cũng tự thú nhận. Thế mạnh của Nilsson là ở các nốt cao hoành tráng, chắc và sắc bén, nốt C3 mạnh mẽ. Kỹ thuật projection của bà rất tốt, giọng hát được phát đi một cách dứt khoát. Tuy thế, ở một góc độ nào đó, Nilsson hát Tosca chưa được tự nhiên, có lẽ do hạn chế về ngôn ngữ và ảnh hưởng lối hát chính xác với nhiều âm đóng trong opera Đức, vốn dĩ có phần nặng nề, và mang nhiều tính trừu tượng so với trường phái Ý nặng về chất duy cảm.
http://nycoperafanatic.com/birgit/nilssontosca.jpg
Correlli va Nilsson trong Tosca
Lẽ dĩ nhiên, opera Ý không thuộc sở trường của Nilsson, nhưng không vì thế mà Tosca của bà … không hay. Vượt qua những hạn chế trong một phong cách âm nhạc nhất định, Tosca – Nilsson vẫn thu hút người nghe bằng sự mạnh mẽ trong giọng hát (điều này dễ hiểu với một giọng wagnerian soprano!), những đoạn recitativo căng thẳng. Nghe đoạn Tosca giết Scarpia và Tosca hóa dại rồi nhảy lầu tự sát, ta mới thấy Nilsson bộc lộ sức mạnh của mình như thế nào… Tất cả làm nên một Tosca dữ dội, phảng phất một phong vị “Walküre”.
http://www.isoldes-liebestod.info/Isolde_Jpg_Ordner/M-P/Nilsson_Tosca_Wi.jpg
Nilsson trong vai Tosca
So với bản của Callas, phiên bản Tosca-Nilsson có phần trội hơn về chất lượng âm thanh, điều này là tất yếu do sự cách biệt về thời gian giữa hai tác phẩm. Và cũng chính điều ấy giúp cho khán giả thưởng thức dàn nhạc của Puccini, với những âm hình chủ đạo qua từng phân đoạn, và những nét giai điệu ấy đa phần chính là giai điệu trong phần hát của từng vai, biểu trưng cho nhân vật, và cho mỗi hoàn cảnh nhất định. Phải chăng đây là một kiểu leitmotiv của Puccini ?
3. Bản film Tosca của đạo diễn Gianfranco de Bosio
Raina Kabaivanska : Floria Tosca
Plácido Domingo : Mario Cavaradossi
Seril Milnes : Scarpia
Đạo diễn film : Gianfranco de Bosio, thực hiện năm 1976 với hãng Deutsche Grammophone.
Dàn nhạc và hợp xướng New Philharmonia orchestra
Chỉ huy Bruno Bartoletti
http://www.prestoclassical.co.uk/images/records/dg0734038.jpg
Khác với các phiên bản trên đều là CD audio, ở đây ta có hẳn một bộ phim Tosca được thực hiện bởi đạo diễn Gianfranco de Bosio. Bộ phim được quay đẹp với khung cảnh thật và hoành tráng. Trang phục cũng như tạo hình của diễn viên thì quả là hấp dẫn người xem. Dàn diễn viên có sức hút mạnh mẽ về ngoại hình, giọng ca tuyệt vời … đó là tất cả những gì bạn có thể nhìn thấy rõ qua Tosca này.
http://www.cs.princeton.edu/%7Esan/kabaivanska2.jpg
Raina Kabaivanska trong Tosca trên sân khấu
Seril Milnes có chất giọng barytono đầy đặn ở khu trung âm. Cũng như Dieskau, có thể ông khá “ấm áp” so với Scarpia độc ác, và ngoại hình khá bắt mắt của ông làm ta xua tan đi hình ảnh Scarpia bạo tàn với vẻ ngoài nham hiểm. Scarpia-Milnes cho thấy rõ một nhà cầm quyền độc đoán nhưng cũng không kém phần đa tình trong niềm si mê đến tàn nhẫn dành cho Tosca.
http://www.rainakabaivanska.net/news/img/news/46_1.jpg
Kabaivanska và Domingo sau buổi diễn Tosca tại nhà hát opera La Scala
Kabaivanska, soprano dramatico người Bulgaria, đã hát Tosca một cách say đắm, và kỹ thuật không thua kém các ca sĩ đi trước. Giọng hát Kabaivanska có phần chịu nhiều ảnh hưởng của trường phái Đông Âu, âm sắc gần giống mezzo soprano. Riêng aria Vissi d’arte, có lẽ bà không thành công lắm. Giọng có phần đanh, và, cũng như Nilsson, Kabaivanska chưa được mềm mại trong một khúc hát nhiều biểu cảm, tuy nhiên pianissimo rất tốt ở câu nhạc kết perche me ne rimuneri così ? Nói như thế không có nghĩa Kabaivanska hát Tosca không thành công. Trong sự nghiệp của bà, vai Tosca chiếm một vị trí không nhỏ, và thậm chí theo một số nhà phê bình, Kabaivanska thuộc vào hàng ngũ ca sĩ có cách hát “kiểu Callas”. Không nức nở đến hóa thân thành chính nhân vật như Callas, không hoành tráng như Nilsson, và cũng không biểu diễn kỹ thuật làn hơi hoàn hảo như Caballé, Tosca của Kabaivanska là một tổng thể dung hòa giữa trữ tình và kịch tính, giữa một người phụ nữ dịu dàng và một con người mạnh mẽ khi bị dồn đến bước đường cùng. Giọng hát rất dày của bà đầy đặn trên các quãng âm, spinto mạnh mẽ ở cao trào, giọng ngực tràn đầy mà vẫn không đục, và các note cao rõ ràng, chắc tiếng, cùng với sự tiết chế trong kỹ thuật và cảm xúc … đó là tất cả sự thuyết phục mà Kabaivanska dành cho người nghe.
Tâm điểm của bản Tosca này, theo người viết, có lẽ lại nằm ở Plácido Domingo. Vai chàng họa sĩ này quả là đo ni đóng giày cho giọng tenore nổi tiếng đẹp giọng và … đẹp trai. Mà đúng thế thật, Domingo thu hút mắt nhìn của ta ngay từ màn mở đầu với gương mặt biểu cảm, ánh mắt nồng ấm, dáng vẻ nghệ sĩ, và rồi quyến rũ tai nghe với giọng tenore lyrico mềm mại, bay bổng, mượt mà … tất cả mỹ từ như bạn muốn ! Đến cao trào, cũng như trong những đoạn căng thẳng, Domingo lộ rõ là một giọng spinto đỉnh cao : kịch tính mà không nặng nề và không có cảm giác phá giọng. Aria E lucevan le stelle, giọng hát Domingo sao mà buồn đến nao lòng, chính người viết bài đã từng khóc khi nghe Domingo hát khúc aria ấy …
… ĐỂ … KHÔNG PHẢI KẾT LUẬN …
http://www.festivalopera.it/portico/export/images/upload/med/1/1178217581434_max_Tosca.jpg
Những bản dựng nói trên chưa phải là hết với một tác phẩm tầm cỡ như Tosca. Người nghe nhạc khắp nơi chắn vẫn chưa quên Monserrat Caballé với làn hơi dài có một không hai khi bà chuyển từ fortissimo sang pianissimo chỉ với một hơi thở (trong Vissi d’arte), và trong suốt thế kỷ XX không ai hát Tosca theo kiểu đó, hay Renata Tebaldi lừng danh với sắc giọng lyrico spinto đôi khi được xem là hoàn hảo, và gần đây ta còn có Angela Gheorghiu trong một bản quay phim, một Tosca mà hãng EMI mong đợi, và cũng theo EMI, Tosca của nữ ca sĩ xinh đẹp này là sự dung hòa giữa hai diva cựu trào Callas và Tebaldi …và còn rất nhiều giọng ca khác nữa…
Tất cả những nhận xét trên đây chỉ là một số ý tưởng và cảm nhận mang tính chủ quan của người viết, còn lại, cũng như thực hư mọi chuyện thế nào, đấy là phần việc của bạn nghe nhạc …
Nguyễn Quốc Vũ
...những ngày cuối tháng 12 - 2007