Về John Cage

[Apomethe]

Về John Cage
Petr Ktik

Bản dịch của Hoàng Ngọc-Tuấn

Vượt bỏ những ý niệm lãng mạn và cổ điển trong khúc thức đã là một thử thách to lớn đối với âm nhạc thế kỷ 20. Tác phẩm của John Cage là một cột mốc trên lộ trình này. Nó đã gây men cho một ý thức âm nhạc mới, mở ra một chiều hướng mới cho việc thưởng thức và sáng tác âm nhạc.
Lối viết nhạc tiền phong sử dụng tiếng động vào những năm 40 và 50 của Cage đã làm tên tuổi ông vang dội. Tuy nhiên, cống hiến có giá trị dài lâu nhất của ông là việc ông đem những tư tưởng âm nhạc và những ý niệm khúc thức của ông vào thực tế.
Trong hành trình truy tầm mục đích của việc sáng tác, vào cuối những năm 40, Cage phát hiện một mệnh đề về âm nhạc đã có từ thời cổ đại ở phương Đông và thời trung cổ ở châu Âu: "Âm nhạc làm cho tâm trí chính mình được an tịnh, khiến nó dễ dàng đón nhận những ảnh hưởng thánh thiện." Để thực hiện thứ âm nhạc có khả năng dẫn đến một trạng thái tâm trí như thế, thì hiển nhiên rằng cái ý tưởng lãng mạn về sự tự diễn đạt phải bị vượt bỏ, và rằng âm nhạc phải hoà nhập chính nó vào môi trường mà trong đó nó hiện hữu. Điều này đưa đến hệ quả là Cage đã đem sự ngẫu nhiên vào công việc sáng tác và trình diễn âm nhạc.
Cage đã chối bỏ cái khuôn thức xây dựng những hành âm tương phản và những đoạn cao trào trong nhạc phẩm. Thay vì cố gắng diễn tả "chính mình", ông đã giới thiệu một môi trường âm nhạc mở rộng, trong đó thính giả không còn bị những ý đồ của tác giả làm ngập ngụa đầu óc, nên có thể tìm thấy cái tâm điểm của mình. Những âm thanh đã trở thành chính bản thân của chúng, và không còn giữ vai trò minh hoạ cho những hiện tượng ngoại-âm-nhạc. Những khoảng im lặng đã trở thành quan trọng ngang hàng với những tiếng động. Đúng ra, ý niệm về những "tiếng động" đã hoàn toàn bị chối bỏ, và mọi âm thanh đều trở thành vốn liếng của việc sáng tạo âm nhạc.
Phương pháp duy trì thời lượng trong âm nhạc đã được đổi khác. Thay vì sử dụng trường canh và nhịp đếm, Cage đã giới thiệu một khí cụ xác định thời lượng đúng như bản nhạc cần phải diễn ra, đó là chiếc đồng hồ bấm giờ, hoặc ông sử dụng một nhà điều khiển, mà nhiệm vụ của y là theo dõi thời lượng chính xác trên chiếc đồng hồ. [Chẳng hạn, bản nhạc cần diễn ra đúng 4 phút 33 giây.] Song song với phương pháp mới của việc xác định thời lượng là một cảm thức mới về trường độ và cấu trúc của nhạc phẩm. Những khả năng trước đó chưa từng được phát hiện thì bây giờ lại mở ra, tạo điều kiện cho việc sáng tạo những nhạc phẩm có đoạn khởi đầu và kết thúc bất xác. Lần đầu tiên trong lịch sử âm nhạc, ta có thể hình dung ra một nhạc phẩm có trường độ phi hạn định.
Ý niệm mới về thời gian và âm thanh, và sự dứt bỏ tận gốc lối tư duy âm nhạc của quá khứ, đòi hỏi những khả năng mới nơi người trình diễn. Những sự tự do mới đòi hỏi một lối tiếp cận có kỷ luật, qua đó người trình diễn gạt bỏ cái ý tưởng "diễn tả chính mình", để chuyển sức tập trung vào "thần trí của tác phẩm". Giữa những năm 70, trong một cuộc đàm luận về những vấn đề liên quan đến việc trình diễn, Cage đã định nghĩa kỷ luật trong âm nhạc là một diễn trình, trong đó, "ta không làm những gì ta muốn làm, vậy mà mọi sự đều tốt đẹp." Ý niệm này là điểm cốt yếu để lĩnh hội âm nhạc John Cage, không chỉ riêng cho người trình diễn, mà còn cho cả thính giả nữa.



-------

Nguyên tác: "On John Cage", của Petr Ktik, viết năm 1992, in trong Richard Kostelanetz (ed.), Writings about John Cage (Ann Arbor: The University of Michigan Press, 1996) 13-14.

[Apomethe]

Về MUSICIRCUS
John Cage

Bản dịch của Hoàng Ngọc-Tuấn


http://www.tienve.org/home/images/authors/472.jpg

JOHN CAGE

(1912-1992)



Lời người dịch:

Dưới đây là một đoạn văn trích từ một bức thư John Cage gửi cho Richard Kostelanetz vào năm 1969. Trong đó, ông mô tả diễn biến của nhạc phẩm Musicircus, thực hiện tại University of Illinois vào năm 1967. Musicircus diễn ra như một thứ "đại nhạc hội", trong đó, rất nhiều nhóm nhạc và nghệ sĩ trình diễn tác phẩm của họ ở cùng một lúc và cùng một địa điểm. Tất cả những dòng nhạc khác nhau, do đó, trộn lẫn vào nhau một cách ngẫu nhiên và tự nhiên, và không một dòng nhạc nào nổi bật hơn dòng nhạc nào. Khán giả đến xem được quyền đi lại để quan sát và chọn nghe những gì mình thích. John Cage gọi toàn cảnh của buổi hoà nhạc hỗn hợp đó là một nhạc phẩm của ông -- nhạc phẩm Musicircus .

____________________________

Về MUSICIRCUS

Stock Pavillion, chứ không phải "Stockyards Pavillion," là một toà nhà dùng để triển lãm mục súc. Nền của khu trưng bày được phủ một lớp đất mềm và một chất liệu giống như mặt thảm -- một thứ mạt cưa to hạt, nhưng có màu đỏ-pha-đen. Những dãy ghế ngồi được đúc bằng xi-măng. Tự thân lối kiến trúc này gợi đến những toà nhà trưng bày tác phẩm mỹ thuật hồi đầu thế kỷ 20 hoặc, có thể nói, những nhà triển lãm ở Paris vào thời ấy. (Những sườn kim loại để lộ ra, kết hợp với kính.) Musicircus được thực hiện vào ngày 17 tháng Mười Một, năm 1967, tôi tin như thế. Nó chỉ bao gồm việc mời những người sẵn sàng tham gia trình diễn trong cùng một lúc (ở cùng một không gian và thời gian). Đó là: khúc tác gia Salvatore Martirano, người, cũng như những người khác, đã sử dụng một nhóm trình tấu viên và cống hiến một chương trình âm nhạc của chính ông ấy; Joey de Oliveira (Carvalho) cống hiến một cuộc độc tấu piano gồm bản Knocking Piece của Ben Johnston, những tác phẩm của Morton Feldman, vân vân; Lejaren Hiller; Herbert Brün; James Cuomo và ban nhạc; một nhóm nhạc jazz khác; David Tudor và Gordon Mumma; Norma Marder cống hiến một cuộc trình diễn thanh nhạc, đôi khi hát cùng với những điệu múa của Ruth Emerson; nghệ sĩ kịch câm Claude Kipnis ứng diễn theo âm quyển của toàn cảnh buổi hoà nhạc ấy; có lẽ còn những người khác nữa mà tôi không nhớ -- mà những bản ghi chép cùng những tài liệu về buổi hoà nhạc ấy thì bây giờ đã được gói cất ở đâu đó. Giữa nền của toà nhà là một cấu trúc bằng kim loại mà khán giả có thể gõ vào để tạo âm thanh. (Đúng ra đây là một tác phẩm âm nhạc của một người nào đó -- nhưng bây giờ tôi không nhớ là của ai.) Không ai được hướng dẫn điều gì cả. Tôi gắn những ống thu âm hình dẹp vào tấm bảng điều khiển đèn, thay đổi ánh sáng và, đồng thời, tạo ra những âm thanh bằng tiếng tắt/mở các nút bật. Ở đầu bên kia của Pavillion, đằng sau những tấm màn, là những quầy bán nước táo ướp và bánh donut, bắp rang phồng, vân vân. (Một thứ liên văn bản đến âm nhạc của Ives.) Ronald Nameth lo việc chiếu những đoạn phim và những hình slide, đồng thời trình bày những màn ảnh tối đen và thả những cái bong bóng to tướng. Chúng tôi quảng cáo buổi nhạc bằng khẩu hiệu này: Bạn sẽ không nghe gì cả; bạn sẽ nghe tất cả. Vào xem không phải trả tiền. Jack McKenzie, điều hợp viên, ước lượng rằng đã có năm ngàn người đến dự. Mỗi nhóm nhạc khác nhau đều có một sàn diễn riêng ở gần sát với những dãy ghế ngồi của khán giả, chừa lại những chỗ trống trên nền toà nhà để khán giả tự do đi lại. Bầu âm thanh chung nghe rất lớn, mặc dù không phải mọi thứ đều được khuếch âm. Những cái loa phát thanh được treo cao chung quanh khuôn viên toà nhà. Hình dạng tổng quát của toà nhà là hình chữ nhật nhưng có hai đầu hình tròn.



-------

Nguyên tác: "Re Musicircus" của John Cage, in trong Richard Kostelanetz, John Cage: An Anthology (New York: Da Capo Press, 1991) 171-172.

[Apomethe]

Người ta gọi nó là tiếng ồn — nhưng anh ấy gọi nó là âm nhạc
James, Pence

Bản dịch của Hoàng Ngọc-Tuấn


Lời người dịch:

Dưới đây là một trong những bài "điểm nhạc" (music review) đầu tiên về các buổi trình diễn âm nhạc của John Cage. Bài này xuất hiện trên nhật báo Chicago Daily News ngày 19 tháng 3, 1942, lúc John Cage gần 30 tuổi. Nếu bây giờ Pence James còn sống và đọc lại những gì mình viết, hẳn ông phải tự cảm thấy rất buồn cười (và xấu hổ). Lúc ấy, rõ ràng ông chỉ viết theo những xung động cảm tính. Một nhà phê bình đúng nghĩa phải là một người có khả năng tiên tri. Y phải vượt qua cái cảm giác khó chịu tự nhiên khi chứng kiến một hành động nghệ thuật quá mới lạ, và nhìn thấy tiềm năng phát triển của hành động ấy.



Thời thanh niên, John Cage đã bất chấp những lời phàn nàn, chê trách của không ít "những nhà phê bình mù".[1] Ông quyết liệt đi trên con đường âm nhạc của riêng mình, và trước khi qua đời, ông đã được công nhận là một nhà cách mạng, người khai sáng mỹ học của tiếng động và sự im lặng trong âm nhạc hậu hiện đại.

_____________________

Nó không phải là nhạc rừng. Nó không phải là nhạc jazz nóng bỏng. Nó cũng chẳng phải là "boogie-woogie" hay "swing".[2] Vậy nó là cái gì?
Nhiều nhà trí thức, trong số đó có nhiều giảng viên của viện Đại Học Chicago, hôm nay đang cố tìm cho ra câu trả lời. Đêm hôm qua, họ đã đi xem một cuộc hoà nhạc giao hưởng tại Thính Đường Mandel. Dàn nhạc đại học của nhạc trưởng Charles Buckley trình tấu. Tiến sĩ Frederick Stock được mời làm nhà chỉ huy cho một số tác phẩm đặc biệt.
Nhưng, đâu đó ở khoảng giữa của chương trình, thình lình có sự đột nhập của một chàng tuổi trẻ gan dạ tên là John Cage cùng với các "nhạc sĩ" của anh ta. Họ chơi những chai đựng bia, những chậu hoa, những cái chuông dùng để đeo vào cổ bò cái, những ổ thắng xe hơi, những cái kẻng báo giờ ăn, những tấm thiếc dùng để giả tiếng sấm và, theo lời của Cage, "bất cứ thứ gì bọn tôi có thể chạm tay đến".
Sau khi dàn dây diễn tả khá ngọt ngào bản St. Paul's Suite for String Orchestra, [3] nhạc trưởng Buckley rút lui, và Cage cùng các thành viên của "nhóm nhạc gõ" của anh bày nhạc cụ ra để trình tấu một tiết mục gọi là Canticle, được viết bởi anh Lou Harrisson ở Oakland, Calif.
Cô Xenia, vợ của Cage, trông nom những chậu hoa; Katharine Manning và Barbazon Lindsay chăm sóc những thứ như mõ, cồng nhỏ, trống lắc, và phèng la; và Marjorie Parkin hai tay bận bịu với một cái chiêng lớn (tức là cái cồng Tàu), một tấm thíếc giả sấm, cái tambourine, và bộ phong linh. Stuart Lloyd đánh những cái trống.
Cage giơ đũa chỉ huy lên, và công việc bắt đầu. Một loại tiết tấu man rợ tràn ra từ sân khấu làm cho khán giả quằn quại trên ghế ngồi.
Thoạt tiên, vì bộ dạng nghiêm trọng của các nhạc công và vì sự tân kỳ đáng sợ của ban nhạc gõ, không ai mỉm cười. Cuối cùng thì khán giả cũng bắt đầu thấy khoái trá, vỗ tay một cách nhiệt tình, và được đáp lại bằng một cái miệng nhe răng cười toe toét của Cage.
"Nghe hay hơn nhạc của Benny Goodman,"[4] một người đàn ông trong đám khán giả đã nói thế; trước đó, ông ấy đã tuyên bố "tôi chán ngấy nhạc Bach."
Để chơi bản này, họ dùng một vỏ chai bia, cái kẻng báo giờ ăn, cái ống sắt, những cái chiêng, bộ trống, những cái mõ, chiếc đàn piano, và một cái thùng rác
Trong tiết mục này, Cage sử dụng chiếc đàn piano. Trước hết, anh dùng những ngón tay để nhấn phím, nhưng rồi lại bắt đầu dùng bàn tay nện lên phím, rồi dùng hai cùi chỏ. Cuối cùng, anh cầm cái nắp gỗ che bàn phím đè xuống, nhấc lên liên tục, làm tất cả các nốt đàn kêu như sấm nổ. Rồi anh thò tay vào dưới cái nắp đàn mà vuốt những sợi dây đàn.
Điệu "fox trot"[5] ấy chấm dứt khi cô Manning đập nát chai bia và ném những miểng chai vào thùng rác.
Sau đó, khi Cage nghe người ta kể có một cô gái trong đám khán giả đã cho rằng nhạc của anh là "hoàn toàn khủng khiếp," thì anh đáp: "Chúng tôi có nhiều bài còn khủng khiếp hơn nữa. Cô ấy nên nghe chúng tôi lúc chúng tôi chơi với đồ điện—những cái còi báo động và các thứ như thế."
Cage nói anh không xem loại nhạc gõ của anh là một "cứu cánh của chính nó, mà chúng tôi đang cố gắng làm cho tất cả lĩnh vực âm thanh khả thính được đem vào sử dụng trong âm nhạc." Anh nói đây là buổi hoà nhạc thứ mười ba của anh. Khi anh chơi buổi nhạc gõ đầu tiên của anh vào năm 1938, chỉ có hai bản nhạc được viết cho nhóm nhạc gõ. Bây giờ có hơn 100 bản, anh vừa nói vừa thu nhặt những cái cồng, những chậu hoa, và những ổ thắng xe hơi.


Nguyên tác: "People Call It Noise—But He Calls It Music", Chicago Daily News (March 19, 1942),

do Richard Kostelanetz sưu tầm và in lại trong John Cage: An Anthology

(New York: Da Capo Press, 1991) 61.



_________________________

Chú thích của người dịch:
[1]"Những nhà phê bình mù" là nhan đề một tiểu luận của Nguyễn Hưng Quốc. Tôi xin mượn nhóm chữ này để gọi chung cho loạt bài viết của những nhà phê bình thiếu viễn kiến trong thế kỷ 20 mà tôi sẽ lần lượt giới thiệu trên Tiền Vệ. Hy vọng những bài viết ngô nghê này sẽ giúp cho những nhà phê bình mù của chúng ta hôm nay có dịp "đọc người mà nghĩ đến mình"!
[2]"boogie-woogie" và "swing" là những phong cách nhạc jazz thịnh hành trong những năm 1930. Pence James dùng những chữ này với ý xem thường, vì vào đầu những năm 1940, nhiều người da trắng còn đánh giá thấp âm nhạc của người da đen.
[3]St. Paul's Suite for String Orchestra là một nhạc phẩm do Gustav Holst (1874–1934) viết năm 1913.
[4]Benny Goodman (1909-1986) là một trong những nhạc sĩ da trắng nổi tiếng nhất về nhạc jazz. Ông sử dụng kèn clarinet.
[5]"fox trot" là một điệu khiêu vũ jazz theo nhịp 4/4 kết hợp cả những bước nhảy nhanh và những bước đi chậm. Ở đây, rõ ràng là Pence James có ấn tượng sai về nhạc gõ của John Cage. Từ đầu đến cuối bài, ông không ngớt so sánh loại nhạc gõ của Cage với những phong cách nhạc jazz!!!

[Heideger]

Dường như nhạc của Cage đã đến cuối cùng giới hạn của nghệ thuật, tôi chưa thấy ai dám vượt qua những giới hạn này. Chẳng hạn như bài 4'33" , trên thế giới chỉ có mình ông mới dám nghĩ ra.
Ngoài ra cũng nên kể thêm 1 số nhạc sĩ đặc biệt như: Berio, Sandstrom, Ades, Gubaidulina, Schnittke,....

[Apomethe]

Schnittke thì cũng không đến nỗi như John Cage đâu. Nhạc của John Cage không biết bao giờ mình mới thấm

[Xốt]

John Cage: bịp. Bài 4"11' là đỉnh cao của bịp. Rất giống AQ.

[DeepBlue]

Thà nghe Schnittke còn sướng tai hơn, ông này sáng tác rất tốt.

[lt_hongngoc]

Ông Cage này có tư tưởng kì lạ quá.

[Chibura]

tư tưởng thú vị đấy chứ. nhưng sao bạn apo không up thử 1 bài của ông này lên? nghe cổ điển nhiều mệt thì cũng nên nghe cái gì đó phóng khoáng 1 chút chứ nhỉ. :d

[Jewish VN]

Mình chả nghe được âm thanh gì của cái 4'33'' cả. Có ai giải thich cho mình cái tac phẩm kì quái đó không ?

[trung224]

Mình chả nghe được âm thanh gì của cái 4'33'' cả. Có ai giải thich cho mình cái tac phẩm kì quái đó không ?
Tại vì bài đó làm gì có giai điệu gì

[masterclassicalmusic]

bài 4'33'' này là cái dạng quái gì vậy? ông này sáng tác giống .... van-gốc quá (hâm hâm =)) ) chả nghe được gì, cả 3 movement đều im thin thít :(

[ta duy]

taduy rất khâm phục bác John Cage này về mặt ý tưởng , không biết ông có bị ảnh hưởng chút gì từ tư tưởng mĩ học phương đông không , nhưng quả thật sự tĩnh lặng, trống không đã có mặt trong các tác phẩm nghệ thuật đông phương từ thời cổ đại , đôi khi người ta còn quí trọng nó hơn cả những gì hiện hình , hiện thanh . Các bạn nên hiểu đây hoàn toàn là một tác phẩm mang tính ý niệm , một tuyên ngôn hơn là một tác phẩm để thưởng thức đơn thuần , thiết nghĩ để thưởng thức nó , chẳng cần phải nhờ đến những nhạc công , nó hiện hữu mọi lúc mọi nơi trong cuộc sống , vấn đề của John Cage ở đây muốn nhắc nhở con người cũng nên biết trân trọng sự tĩnh lặng như một phần thiết yếu của cuộc sống chăng , nhất là trong một thế giới đang ngày càng ồn ào , điên đảo hơn ........có lẽ ............

[masterclassicalmusic]

taduy rất khâm phục bác John Cage này về mặt ý tưởng , không biết ông có bị ảnh hưởng chút gì từ tư tưởng mĩ học phương đông không , nhưng quả thật sự tĩnh lặng, trống không đã có mặt trong các tác phẩm nghệ thuật đông phương từ thời cổ đại , đôi khi người ta còn quí trọng nó hơn cả những gì hiện hình , hiện thanh . Các bạn nên hiểu đây hoàn toàn là một tác phẩm mang tính ý niệm , một tuyên ngôn hơn là một tác phẩm để thưởng thức đơn thuần , thiết nghĩ để thưởng thức nó , chẳng cần phải nhờ đến những nhạc công , nó hiện hữu mọi lúc mọi nơi trong cuộc sống , vấn đề của John Cage ở đây muốn nhắc nhở con người cũng nên biết trân trọng sự tĩnh lặng như một phần thiết yếu của cuộc sống chăng , nhất là trong một thế giới đang ngày càng ồn ào , điên đảo hơn ........có lẽ ............

vậy "kẻ lỗi thời" có thể giải thích cho tên dài dòng này cái hay, ý nghĩa của bài 4'33'' và lí do tại sao tác giả sáng tác ko?

[Ù Ù Cạc Cạc]

vậy "kẻ lỗi thời" có thể giải thích cho tên dài dòng này cái hay, ý nghĩa của bài 4'33'' và lí do tại sao tác giả sáng tác ko?

Hồi trước cũng có bạn đề nghị tớ giải thích. Tớ đã giải thích cho bạn ấy bằng cách kêu quàng quạc đúng 4 phút 33 giây (có bấm giờ chính xác hẳn hoi, 273 giây cả thảy). Kêu xong tớ hỏi bạn ấy đã hiểu chưa. Bạn ấy bảo RỒI. (Nếu bảo CHƯA, chắc chắn tớ sẽ lại kêu quàng quạc 273 giây lần thứ 2, thứ 3... thì bạn ấy chỉ có nước thành Beethoven... :D ).

Sau đó bạn ấy hỏi tại sao lại là 4'33'' mà không phải là thời lượng khác? Tớ hỏi lại: tại sao nước đóng băng ở 273 độ K = O độ C (mà không phải ở nhiệt độ khác? Bạn ấy trả lời: vì trời sinh ra thế!.

Vậy tại sao lại là 4 phút 33 giây (=273 giây)? Câu trả lời của tớ là: vì trời sinh ra thế :D, không phải John Cage tự nghĩ ra, John Cage chỉ là người được chọn để nói ra mà thôi.

@taduy:
chờ câu giải đáp hay hơn từ taduy :P

[Jewish VN]

Xin mọi người đừng chê cái sự dôt nat của mình : " Thiên tài sinh ra để phá vỡ cac luật lệ ", nhưng nếu thế luật lệ sinh ra để làm gì ? Để cac thiên tài phá ? :-?

Chẳng có 1 nôt nhạc nào cả, vậy nghe cái gì ? Âm nhạc là nghệ thuật của âm thanh, vậy mà chỉ ngồi im lặng, thế vậy là "nghe" nhạc sao ? :-??

Mọi người khen cái bài này, có anh Ù Ù Cạc Cạc hâm mộ đến mưc để làm chữ kí, thế mà còn giải thich kiểu trời ơi như vậy thì mình đây làm sao hiểu nổi. ^:)^